Shloka 5
Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)
क्षत्रिय ब्रह्मचारी धर्मपालनकी इच्छा रखकर अनेक शास्त्रोंके ज्ञानका उपार्जन तथा गुरुशुश्रूषा करते हुए अकेला ही नित्य ब्रह्मचर्य-आश्रमके धर्मका आचरण करे। यह बात ऋषिलोग परस्पर मिलकर कहते हैं ।। सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते प्रियाप्रिये वर्जयन्नेव यत्नात् । चातुर्वर्ण्यस्थापनात् पालनाच्च तैस्तैयोंगिर्नियमैरौरसैश्ल,जनसाधारणके लिये व्यवहार आरम्भ होनेपर राजा प्रिय और अप्रियकी भावनाका प्रयत्नपूर्वक परित्याग करे। भिन्न-भिन्न उपायों, नियमों, पुरुषार्थों तथा सम्पूर्ण उद्योगोंके द्वारा चारों वर्णोकी स्थापना एवं रक्षा करनेके कारण क्षात्रधर्म एवं गृहस्थ-आश्रमको ही सबसे श्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण धर्मोंसे सम्पन्न बताया गया है; क्योंकि सभी वर्णोके लोग उस क्षात्र- धर्मके सहयोगसे ही अपने-अपने धर्मका पालन करते हैं। क्षत्रियधर्मके न होनेसे उन सब धर्मोका प्रयोजन विपरीत होता है; ऐसा कहते हैं
indra uvāca | kṣatriyo brahmacārī dharmapālanecchayā nānāśāstrajñānopārjanaṃ guruśuśrūṣāṃ ca kurvan eko nityaṃ brahmacaryāśramadharmam ācaret—iti ṛṣayaḥ parasparaṃ saṃmilitā vadanti || sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayann eva yatnāt | cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca tais tair yogair niyamair aurasaḥ puruṣārthaiḥ sarvodyogaiś ca kṣātradharmaṃ gṛhasthāśramaṃ caiva sarvaśreṣṭhaṃ sarvadharmasampannaṃ prāhur yato hi sarvavarṇāḥ kṣātradharmasahāyena svadharmaṃ pālayanti | kṣātradharmābhāve teṣāṃ sarvadharmāṇāṃ prayojanaṃ viparītaṃ bhavatīti vadanti ||
ఇంద్రుడు పలికెను— బ్రహ్మచారిగా ఉన్న క్షత్రియుడు ధర్మరక్షణ సంకల్పంతో అనేక శాస్త్రాలను అధ్యయనం చేసి, గురుసేవ చేస్తూ, నియమంతో—ఒంటరిగా ఉన్నా సరే—నిత్యము బ్రహ్మచర్యాశ్రమధర్మాన్ని ఆచరించవలెను; అని ఋషులు పరస్పర ఏకాభిప్రాయంతో చెప్పుదురు. మరియు ప్రజాసామాన్య వ్యవహారాలు, లోకకార్యాలు ప్రారంభమైనప్పుడు రాజు శ్రమపడి ప్రియ-అప్రియ భావాలను విడిచిపెట్టవలెను. నానావిధ ఉపాయాలు, నియమాలు, పురుషార్థాలు, సమస్త ప్రయత్నాల ద్వారా నాలుగు వర్ణాల స్థాపన-రక్షణ చేయుటవలన పరంపర క్షాత్రధర్మమును గృహస్థాశ్రమముతో కూడి సర్వధర్మసంపన్నమై శ్రేష్ఠమని ప్రకటించును; ఎందుకంటే అన్ని వర్ణాలవారు క్షాత్రధర్మ సహాయంతోనే తమ తమ ధర్మాలను నిలుపుకొనగలరు. క్షత్రియధర్మం లేకపోతే ఆ ధర్మాల ప్రయోజనం తలక్రిందులై విరుద్ధమవుతుందని చెప్పబడింది.
इन्द्र उवाच
Educational Q&A
A ruler-in-training must combine disciplined study and service to the teacher with strict self-restraint, and once engaged in public governance must renounce personal bias (likes/dislikes). Kṣātra-dharma—protecting and stabilizing the four varṇas—is presented as indispensable, because other social and religious duties function properly only when protected by just royal power.
Indra addresses principles of conduct for a kṣatriya: first as a brahmacārin devoted to learning and guru-service, then as a king entering public administration. He reports the consensus of the seers that impartial governance and the protection of the social order make kṣatriya-dharma (along with the householder foundation) central to the maintenance of dharma in society.