Shloka 30
Kṣātra-dharma as the Public Foundation of Dharma (क्षात्रधर्म-प्रशंसा)
यथा जीवा: प्राकृतैर्वध्यमाना धर्मश्रुतानामुपपीडनाय । एवं धर्मा राजधर्मरवियुक्ता: संचिन्वन्तो नाद्वियन्ते स्वधर्मम्
yathā jīvāḥ prākṛtair vadhyamānā dharmaśrutānām upapīḍanāya | evaṃ dharmā rājadharmaraviyuktāḥ saṃcinvanto nādviyante svadharmam ||
నీచ స్వభావులైన వేటగాళ్లు మొదలైనవారు చంపినప్పుడు, పశుపక్ష్యాదులు ప్రాణులు ఆ హంతకుని ధర్మప్రతిష్ఠ నాశనానికి కారణమయ్యే విధంగా, రాజధర్మం లేకపోతే ధర్మాచరణలు కూడా స్వధర్మాన్ని రక్షించలేవు. ప్రజలు ధర్మాన్ని సమీకరించి నిలబెట్టేందుకు ప్రయత్నించినా, దొంగలు-దస్యులు మరియు హింసకుల ఉపద్రవంతో తమ స్వధర్మంపై గౌరవంలో స్థిరంగా ఉండలేరు; అప్పుడు అవ్యవస్థ వ్యాపించి లోకానికి హాని కలుగుతుంది. అందుచేత రాజధర్మమే పరమము.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma cannot be effectively preserved by private virtue alone; it requires rājadharma—just governance that restrains criminals and protects the vulnerable. Without political order, even well-intentioned people lose the practical ability and confidence to live by svadharma, and society declines.
In the Shanti Parva’s instruction on statecraft and ethics, Bhishma teaches Yudhishthira that the king’s protective duty is foundational. He uses an analogy: when base men kill creatures, it signals moral collapse; similarly, when governance fails, thieves and violent men disrupt life so that dharma cannot be sustained, leading to harm for the world.