Shloka 816
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
वैशालाक्षमिति प्रोक्त तदिन्द्र: प्रत्यपद्यत । विशालाक्ष भगवान् शिवने प्रजावर्गकी आयुका हास होता जानकर ब्रह्माजीके रचे हुए इस महान् अर्थसे भरे हुए शास्त्रको संक्षिप्त किया था; इसलिये इसका नाम “वैशालाक्ष' हो गया। फिर इसे इन्द्रने ग्रहण किया
vaiśālākṣam iti proktaṃ tad indraḥ pratyapadyata | viśālākṣaḥ bhagavān śivaḥ prajā-varga-kī āyuḥ-kāḥ hāsaḥ hotā jānakaḥ brahmājī-kṛtaṃ mahān artha-bharaṃ śāstraṃ saṃkṣiptavān; tasmād asya nāma “vaiśālākṣa” abhavat | punaḥ etad indreṇa gṛhītam |
దీనిని ‘వైశాలాక్ష’ అని ప్రకటించారు; ఇంద్రుడు దాన్ని స్వీకరించాడు. ‘విశాలాక్ష’ (విశాల నేత్రాలు గలవాడు) అని ప్రసిద్ధుడైన భగవాన్ శివుడు, ప్రజావర్గాల ఆయుష్షు క్షీణిస్తున్నదని గ్రహించి, బ్రహ్మ రచించిన ఈ మహార్థభరిత శాస్త్రాన్ని సంక్షిప్తం చేశాడు; అందువల్ల దీనికి ‘వైశాలాక్ష’ అనే నామం వచ్చింది. అనంతరం ఇంద్రుడు దాన్ని గ్రహించాడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes the legitimacy and authority of dharma-teaching through a divine lineage: Brahmā composes a profound śāstra, Śiva (as Viśālākṣa) condenses it for practical benefit, and Indra receives it—showing how knowledge is preserved, refined, and transmitted for the welfare of beings.
Bhishma explains the origin of a teaching called ‘Vaiśālākṣa’: it is named after Viśālākṣa (Śiva), who abridged Brahmā’s extensive treatise; afterward Indra accepted and received this condensed doctrine.