Shloka 48
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
तथा खातविधानं च योग: संचार एव च | चोरैराटविकैश्नोग्रै: परराष्ट्स्य पीडनम्
tathā khātavidhānaṃ ca yogaḥ saṃcāra eva ca | corair āṭavikaiś cograir pararāṣṭrasya pīḍanam ||
భీష్ముడు అన్నాడు—“అలాగే గుంతలు త్రవ్వి దాచిన ఏర్పాట్లు చేయడం, యుక్తులు ప్రయోగించడం, రహస్య సంచారం చేయడం—మరియు ఉగ్ర దొంగలు, అరణ్య దోపిడీదారుల చేత శత్రు రాజ్యాన్ని వేధించడం—ఇవి ప్రత్యర్థి రాష్ట్రాన్ని బాధించేందుకు ఉపయోగించే ఉపాయాలు.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse lists harsh but recognized instruments of rājadharma (state policy in conflict): traps, stratagems, covert movement, and using irregular forces to pressure an enemy state—highlighting that governance includes pragmatic measures, even morally tense ones, when protecting one’s realm.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on kingship and policy. Here he enumerates specific tactics used to weaken an opposing kingdom, describing forms of covert and irregular warfare.