Shloka 123
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
उनके राज्यमें किसीको बुढ़ापा, दुर्भिक्ष तथा आधि-व्याधिका कष्ट नहीं था। राजाकी ओरसे रक्षाकी समुचित व्यवस्था होनेके कारण वहाँ कभी किसीको सर्पों, चोरों तथा आपसके लोगोंसे भय नहीं प्राप्त होता था ।। आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यत: । पर्वताश्न ददुर्मार्ग ध्वजभड़श्च नाभवत्,जिस समय वे समुद्रमें होकर चलते थे, उस समय उसका जल स्थिर हो जाता था। पर्वत उन्हें रास्ता दे देते थे, उनके रथकी ध्वजा कभी टूटी नहीं
āpasta-stambhire cāsya samudram abhiyāsyataḥ | parvatāś ca dadur mārgaṁ dhvaja-bhaṅgaś ca nābhavat ||
భీష్ముడు పలికెను—ఆయన రాజ్యంలో ఎవరికీ వృద్ధాప్యబాధ, క్షామదుఃఖం, మనస్సు-శరీర వ్యాధుల కష్టం ఉండేది కాదు. రాజు సముచిత రక్షణవ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసినందున అక్కడ ఎవరూ సర్పాల, దొంగల, లేదా సమాజంలోని శత్రువుల భయంతో జీవించేవారు కాదు. ఇంకా ఆయన సముద్రమార్గంగా ప్రయాణించినప్పుడు సముద్రజలం స్థిరమైపోయేది; పర్వతాలు మార్గం ఇచ్చేవి; ఆయన రథధ్వజం ఎప్పుడూ విరగలేదు—ధర్మసమ్మత సుశాసనానికి ఇవి శుభలక్షణాలు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents the ideal of rājadharma: a king’s foremost duty is effective protection and just governance, resulting in freedom from fear, social stability, and public well-being; such righteousness is portrayed as so potent that it brings harmony even in the natural world.
Bhīṣma is describing a model ruler whose kingdom is free from common calamities and dangers. He then adds hyperbolic-epic signs of that ruler’s extraordinary fortune and merit: the sea calms as he travels, mountains open a route, and his chariot’s banner never breaks.