Shloka 231
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
राजाके लिये जो गोपनीय रहस्यकी बात हो, शत्रुओंपर विजय पानेके लिये वह जो लोगोंका संग्रह करता हो, विजयके ही उद्देश्यसे उसके हृदयमें जो कार्य छिपा हो अथवा उसे जो न करने योग्य असत्-कार्य करना हो, वह सब कुछ उसे सरलभावसे ही छिपाये रखना चाहिये। वह लोगोंमें अपनी प्रतिष्ठा बनाये रखनेके लिये सदा धार्मिक कर्मोंका अनुष्ठान करे ।। राज्यं हि सुमहत् तन्त्रं धार्यते नाकृतात्मभि: । न शक््यं मृदुना वोढुमायासस्थानमुत्तमम्
rājāke liye yo gopanīya rahasya-kī bāta ho, śatruoṃ para vijaya pāne ke liye vaha yo lokoṃ kā saṅgraha karatā ho, vijaya ke hī uddheśya se tasya hṛdaya meṃ yo kārya chipa ho athavā use yo na karane yogya asat-kārya karanā ho, vaha sab kuch use sarala-bhāva se hī chipāye rakhanā cāhiye. vaha lokoṃ meṃ āpnī pratiṣṭhā banāye rakhane ke liye sadā dhārmika karmoṃ kā anuṣṭhāna kare. rājyaṃ hi sumahat tantraṃ dhāryate nākṛtātmabhiḥ | na śakyaṃ mṛdunā voḍhum āyāsa-sthānam uttamam ||
రాజునకు గోప్యమైన రహస్యసలహా ఏదైనా—శత్రువులపై విజయార్థం ప్రజలను సమీకరించడం గానీ, జయహేతువుగా హృదయంలో దాచిన యోచన గానీ, లేదా చేయరాని అనుచిత అసత్కార్యాన్ని తప్పనిసరిగా చేయవలసి రావడం గానీ—ఇవన్నీ బాహ్యంగా సరళత్వం చూపుతూ కూడా గోప్యంగా దాచివుంచాలి. ప్రజలలో తన ప్రతిష్ఠ నిలుపుకొనుటకు అతడు నిత్యం ధర్మకర్మలను ఆచరించాలి. ఎందుకంటే రాజ్యం మహత్తరమైన, సంక్లిష్టమైన తంత్రం; ఆత్మనిగ్రహం లేనివాడు దానిని మోయలేడు; శ్రమకు పరమాసనం అయిన ఈ పదవిని కేవలం మృదుత్వంతో మోసుకొనుట సాధ్యం కాదు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that ruling is a heavy, complex responsibility requiring self-mastery. A king must protect confidential strategy (even when morally uncomfortable) while maintaining public legitimacy through consistent observance of dharma; mere gentleness or leniency cannot sustain the burdens of governance.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma is advising Yudhiṣṭhira on practical governance: how a ruler should manage secrecy, strategy, and public reputation, and why kingship demands disciplined strength rather than only mildness.