Shloka 22
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनेह धार्यते | तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! राज्य सबके उपभोगकी वस्तु है; अत: सदा सरल भावसे ही उसकी सँभाल की जा सकती है। इसलिये राजामें क्रूरता और कोमलता दोनों भावोंका सम्मिश्रण होना चाहिये
bhīṣma uvāca | rājyaṃ sarvāmīṣaṃ nityam ārjavenaiha dhāryate | tasmān miśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira |
భీష్ముడు పలికెను—రాజ్యము అందరికీ భోగ్యవస్తువుగా, ఆశయవిషయంగా ఉంటుంది; ఈ లోకంలో అది సరళత, నిజాయితీ ద్వారానే నిలుస్తుంది. కాబట్టి, ఓ యుధిష్ఠిరా, రాజు ఎల్లప్పుడూ వివేకంతో మిశ్రమంగా ప్రవర్తించాలి—దృఢత్వం, శిక్షతో పాటు మృదుత్వం, కరుణను కూడా కలపాలి.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that sovereignty is universally coveted and thus fragile; it is best sustained through ārjava (straightforward integrity). Yet effective rule requires a balanced, mixed policy—firmness to restrain wrongdoing and gentleness to protect and nurture subjects.
In the Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma, lying on the bed of arrows, counsels King Yudhishthira on how to preserve and administer the kingdom: rule with honest rectitude, while blending severity and compassion as circumstances demand.