Shloka 38
बेटा! तुम्हें सदा और सब ओर क्षमाशील ही नहीं बने रहना चाहिये; क्योंकि क्षमाशील हाथीके समान कोमल स्वभाववाला राजा दूसरोंको भयभीत न कर सकनेके कारण अधर्मके प्रसारमें ही सहायक होता है ।। बाह्स्पत्ये च शास्त्रे च श्लोको निगदित: पुरा । अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदत: शृणु,महाराज! इसी बातके समर्थनमें बाह्स्पत्य-शास्त्रका एक प्राचीन श्लोक पढ़ा जाता है। मैं उसे बता रहा हूँ, सुनो
bāla! tvaṃ sadā sarvataḥ kṣamāśīlo naiva bhavitum arhasi; yataḥ kṣamāśīlaḥ hastīva komala-svabhāvo rājā anyān bhīṣayituṃ aśakyaḥ san adharmasya prasāre eva sahāyakaḥ bhavati. bārhaspatye ca śāstre ca śloko nigaditaḥ purā; asminn arthe mahārāja tan me nigadataḥ śṛṇu.
భీష్ముడు పలికెను—బాలకా, నీవు ఎల్లప్పుడూ, ప్రతి సందర్భంలోనూ క్షమాశీలుడిగానే ఉండకూడదు; ఎందుకంటే క్షమాశీల గజంలా మృదుస్వభావుడైన రాజు దుష్టులలో భయాన్ని కలిగించలేడు; వారిని నియంత్రించలేక అధర్మప్రసారానికే సహాయకుడవుతాడు. ఇదే విషయమై బార్హస్పత్య శాస్త్రంలో పురాతన శ్లోకం చెప్పబడింది. మహారాజా, నేను చెప్పుచున్నదాన్ని వినుము.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Forgiveness is a virtue, but a ruler must not practice it indiscriminately; excessive forbearance can embolden wrongdoing and thereby assist the spread of adharma. Effective kingship requires the capacity to deter and restrain.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma addresses Yudhiṣṭhira and warns him against constant, universal forgiveness. He then introduces an old supporting verse from the Bārhaspatya tradition to reinforce the point.