Shloka 6
Prāyaścitta-vidhāna: Tapas, Dāna, Vrata, and Proportional Expiation (प्रायश्चित्तविधानम्)
अनादेशे जपो होम उपवासस्तथैव च । आत्मज्ञानं पुण्यनद्यो यत्र प्रायश्व॒ तत्परा:,“जिनके दोषोंका विशेषरूपसे उल्लेख नहीं हुआ है, ऐसे कर्म बन जानेपर उनके दोषके निवारणके लिये जप, होम, उपवास, आत्मज्ञान, पवित्र नदियोंमें स्नान तथा जहाँ जप-होम आदियें तत्पर रहनेवाले बहुत-से पुण्यात्मा पुरुष रहते हों, उस स्थानका सेवन--ये सामान्य प्रायश्चित्त हैं। ये सारे कर्म पुण्यदायक हैं। पर्वत, सुवर्णप्राशन (सोनेसे स्पर्श कराये हुए जलका पान), रत्न आदिसे मिश्रित जलमें स्नान, देव-स्थानोंकी यात्रा और घृतपान--ये सब मनुष्यको शीघ्र ही पवित्र कर देते हैं, इसमें संशय नहीं है
anādeśe japo homa upavāsas tathaiva ca | ātmajñānaṁ puṇyanadyo yatra prāyaścitta-tatparāḥ ||
వ్యాసుడు చెప్పెను—ఏ దోషానికి ప్రత్యేక ప్రాయశ్చిత్తం శాస్త్రంలో నిర్దిష్టంగా చెప్పబడలేదో, అటువంటి కర్మవల్ల దోషం కలిగితే సాధారణ ప్రాయశ్చిత్తాలు ఇవి: జపం, హోమం, ఉపవాసం, ఆత్మజ్ఞాన సాధన, పుణ్యనదుల్లో స్నానం, మరియు జప-హోమాది నియమాలలో నిమగ్నమైన అనేక పుణ్యాత్ములు నివసించే స్థలాన్ని ఆశ్రయించడం. ఇవి శుద్ధికరములు, పుణ్యప్రదములు—పాపమలినతను తొలగించి మళ్లీ ధర్మమార్గంలో నిలుపుతాయి.
व्यास उवाच
Educational Q&A
When no specific expiation is prescribed for a particular fault, one should adopt general purificatory disciplines—japa, homa, fasting, self-knowledge, and holy bathing—along with keeping company with the virtuous who are devoted to such practices, thereby restoring moral clarity and alignment with dharma.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and conduct, Vyāsa explains to his listener(s) the category of ‘general’ prāyaścitta—remedies applicable when a text does not specify a particular penance for a given transgression.