Shloka 35
धर्मद्वारबहुत्वविमर्शः — Reflection on the Many ‘Doors’ of Dharma (Śānti-parva 342)
तुमने मुझसे सुना है कि आर्त, जिज्ञासु, अर्थार्थी और ज्ञानी--ये चार प्रकारके मनुष्य मेरे भक्त हैं। इनमें जो एकान्ततः मेरा ही भजन करते हैं, दूसरे देवताओंको अपना आराध्य नहीं मानते हैं, वे सबसे श्रेष्ठ हैं। निष्कामभावसे समस्त कर्म करनेवाले उन भक्तोंकी परमगति मैं ही हूँ ।।
arjuna uvāca | tvayā mayi śrutaṃ pūrvaṃ caturvidhā bhaktāḥ—ārtaḥ jijñāsuḥ arthārthī jñānī ca | teṣu ye ekāntato mām eva bhajante, anyadevatāṃ nārādhyāṃ manyante, te śreṣṭhatamāḥ | niṣkāma-bhāvena sarva-karmāṇi kurvatāṃ teṣāṃ bhaktānāṃ parā gatiḥ aham eva || ye ca śiṣṭāḥ trayo bhaktāḥ phala-kāmāḥ iti te matāḥ | sarve cyavana-dharmāṇaḥ—puṇya-bhogānantaraṃ svargādi-lokebhyaḥ cyavante | pratibuddhaḥ tu (jñānī bhaktaḥ) śreṣṭha-phala-bhāk—bhagavat-prāptiṃ labhate ||
అర్జునుడు అన్నాడు: ఆర్తుడు, జిజ్ఞాసువు, అర్థార్థి, జ్ఞాని—ఈ నాలుగు రకాల మనుష్యులు నా భక్తులని నేను మీ నుండి విన్నాను. వీరిలో ఏకాంతంగా నన్నే భజించి, ఇతర దేవతలను ఆరాధ్యంగా అంగీకరించనివారు అత్యుత్తములు. ఫలాపేక్ష లేక సమస్త కర్మలను చేసే ఆ భక్తులకు పరమగతి నేనే. మిగిలిన మూడు రకాల భక్తులు ఫలకాంక్షతో ఉన్నవారిగా చెప్పబడతారు; అందువల్ల వారు పతనశీలులు—పుణ్యఫలాన్ని అనుభవించిన తరువాత స్వర్గాది లోకాల నుండి చ్యుతులవుతారు. కానీ ప్రబుద్ధుడైన జ్ఞాని భక్తుడు సర్వోత్తమ ఫలం—భగవత్ప్రాప్తి—ను పొందుతాడు.
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
Devotion is graded by motive: exclusive, desireless devotion leads to the supreme goal (the Lord Himself), while devotion driven by rewards yields temporary heavenly results and eventual decline; the wise, awakened devotee attains the highest fruit—God-realization.
Arjuna summarizes a teaching he has heard: he lists four kinds of devotees and contrasts reward-seeking worship with single-minded, non-transactional devotion, concluding that the awakened knower-devotee receives the सर्वोत्तम outcome.