Shloka 1

धर्मद्वारबहुत्वविमर्शः — Reflection on the Many ‘Doors’ of Dharma (Śānti-parva 342)

Devanagari script

अपन का छा | अप्-७#रात जा - पशुवधसे यहाँ क्या अभिप्राय है

Transliteration

janamejaya uvāca | astauṣīd yair imaṃ vyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam | nāmabhir vividhais teṣāṃ nirukte bhagavan mama |

Translation

జనమేజయుడు పలికెను—భగవన్! శిష్యులతో కూడిన మహర్షి వ్యాసుడు మధుసూదనుని నానావిధ నామాలతో స్తుతించినాడు; ఆ నామాల నిరుక్తి (వ్యుత్పత్తి, భావార్థం) నాకు దయచేసి వివరించండి. నేను ప్రజాపతుల అధిపతియైన భగవాన్ శ్రీహరి నామాల వ్యాఖ్యానాన్ని వినదలచుకున్నాను; ఎందుకంటే అవి వింటే నేను శరద్చంద్రునివలె నిర్మలుడై పవిత్రుడనగుదును.

Word by Word

• जनमेजयः: Janamejaya
• जनमेजयः: Karta
• Type: Noun
• Root: जनमेजय (प्रातिपदिक)
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• उवाच: said
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: Perfect (लिट्), 3rd, Singular

• अस्तौषीत्: praised, extolled
• Type: Verb
• Root: स्तु (धातु)
• Form: Imperfect (लङ्), 3rd, Singular

• यैः: by which (names)
• यैः: Karana
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: Masculine/Neuter, Instrumental, Plural

• इमम्: this (one)
• इमम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: Masculine, Accusative, Singular

• व्यासः: Vyasa
• व्यासः: Karta
• Type: Noun
• Root: व्यास (प्रातिपदिक)
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• सशिष्यः: together with (his) disciples
• Type: Adjective
• Root: स-शिष्य (प्रातिपदिक)
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• मधुसूदनम्: Madhusudana (Krishna)
• मधुसूदनम्: Karma
• Type: Noun
• Root: मधुसूदन (प्रातिपदिक)
• Form: Masculine, Accusative, Singular

• नामभिः: by names
• नामभिः: Karana
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: Neuter, Instrumental, Plural

• विविधैः: various, diverse
• Type: Adjective
• Root: विविध (प्रातिपदिक)
• Form: Masculine/Neuter, Instrumental, Plural

• एषाम्: of these (names)
• Type: Pronoun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: Masculine/Neuter, Genitive, Plural

• निरुक्ते: in the etymological explanation/derivation
• निरुक्ते: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: निरुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; नि-उच्/वच् + क्त)
• Form: Neuter, Locative, Singular

• भगवन्: O Lord
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: Masculine, Vocative, Singular

• मम: to me / of me
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: Genitive, Singular

Speaker

जनमेजय उवाच

Characters & Entities

• Janamejaya
• Vyāsa
• disciples of Vyāsa
• Madhusūdana (Kṛṣṇa/Hari)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse foregrounds the ethical and devotional idea that sacred names are not mere labels: their meanings (nirukta) reveal divine qualities, and attentive hearing of such meanings is presented as a means of inner purification.

What is happening in the narrative?

King Janamejaya asks the teacher to explain the derivations and significance of the many epithets used by Vyāsa (with his disciples) in praising Madhusūdana (Kṛṣṇa/Hari), expressing a desire to become purified by hearing those explanations.