Shloka 17
Puruṣaikatva-vyākhyāna: The One Virāṭ Puruṣa and the Many ‘Puruṣas’
Rudra–Brahmā Saṃvāda
(विरुद्ध वेदसूत्राणामुक्त यदि भवेन्नूप । वयं विरुद्धवचना यदि तत्र पतामहे ।।) “नरेश्वर! तुमने यदि वेद और सूत्रोंके विरुद्ध कहा हो तो हमारा यह शाप अवश्य लागू हो और यदि हम शास्त्रविरुद्ध वचन कहते हों तो हमारा पतन हो जाय” ।। ततस्तस्मिन् मुहूर्तेडथ राजोपरिचरस्तदा । अधो वै सम्बभूवाशु भूमेविंवरगो नूप,राजन्! ऋषियोंके इतना कहते ही उसी क्षण राजा उपरिचर आकाशसे नीचे आ गये और तत्काल पृथ्वीके विवरमें प्रवेश कर गये
bhīṣma uvāca | viruddha-veda-sūtrāṇām uktaṃ yadi bhaven nṛpa | vayaṃ viruddha-vacanā yadi tatra patāmahe || tataḥ tasmin muhūrte ’tha rājoparicaras tadā | adho vai sambabhūvāśu bhūme vivara-go nṛpa rājann ||
మునులు పలికిరి—నరేశ్వరా! నీవు చెప్పిన మాట వేదసూత్రాలకు విరుద్ధమైతే మా శాపం సత్యమగుగాక; మేమే శాస్త్రవిరుద్ధంగా పలికితే మా పతనం కలుగుగాక. వారు ఇలా పలికిన క్షణమే రాజు ఉపరిచరుడు ఆకాశం నుండి దిగివచ్చి వెంటనే భూమి చీలికలో ప్రవేశించాడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage teaches that claims and judgments must be measured against established sacred authority (Veda and sūtra). Ethical confidence is shown by accepting consequences: if one is wrong against dharma, one should be ready to bear the fall; if the other is wrong, the curse rightly applies.
A challenge is framed: if the king’s statement is anti-scriptural, the sages’ curse should stand; if the sages are anti-scriptural, they should fall. Immediately after this pronouncement, King Uparichara descends from the sky and enters a cleft in the earth, signaling that the verdict has taken effect.