Shloka 39
यश्नतुर्भ्य: समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम् । उद्धृत्याददते चापो जीमूते भ्यो5म्बरेडनिल:,“जो सदा सोम, सूर्य आदि ग्रहोंका उदय एवं उद्भव करता है, मनीषी पुरुष शरीरके भीतर जिसे “उदान” कहते हैं, जो चारों समुद्रोंस जलको ऊपर उठाकर जीमूत नामक मेघोंमें स्थापित करता है तथा जीमूत नामक मेघोंको जलसे संयुक्त करके उन्हें पर्जन्यके हवाले कर देता है, वह महान् वायु 'उद्बधह” कहलाता है, जो तृतीय मार्गपर चलनेके कारण तीसरा कहा गया है
yajñatubhyaḥ samudrebhyo vāyur dhārayate jalam | uddhṛtyādadate cāpo jīmūtebhyo 'mbare 'nilaḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—వాయువు నాలుగు సముద్రాల నుండి జలాన్ని ధరిస్తూ పైకి ఎత్తుతుంది; ఆకాశంలో సంచరించే అదే అనిలుడు ఆ జలాన్ని మేఘసమూహాలలో సమీకరిస్తాడు. ఈ విధంగా దేహాంతరంలోని ‘ఉదాన’ అనే ప్రాణవాయువు—మహావాయువుగా కీర్తింపబడినది—సముద్రాల నుండి జలాన్ని ఎత్తి మేఘాలలో స్థాపించి, మేఘం-జలాన్ని కలిపి పర్జన్యానికి (వర్షశక్తికి) అప్పగిస్తుంది. ఇక్కడ ప్రకృతి యొక్క నియతధర్మం బోధింపబడుతుంది—అత్యంత బలమైన శక్తి కూడా స్వేచ్ఛాచారంగా కాదు, నియమిత సేవచే లోకాన్ని పోషిస్తుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse uses the water-cycle as a dharmic analogy: Vāyu/Udāna performs a regulated, world-sustaining function—lifting water, forming clouds, and enabling rain—showing that power is meant to serve order and the common good.
In Bhishma’s instruction in the Śānti Parva, he describes the operation of the great Wind (identified with the inner vital breath, Udāna) that draws water from the oceans and establishes it in clouds, leading to rainfall—illustrating cosmic governance and disciplined function.