Shloka 243
Yajña-bhāga-vyavasthā and the Pravṛtti–Nivṛtti Framework (यज्ञभागव्यवस्था तथा प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मविवेचनम्)
देवान् संतापर्यस्तत्र महादेवो महाव्रत: । परम बुद्धिमान् महादेवजी सहस्र दिव्य वर्षोतक वहाँ एक पैरसे खड़े रहे और उनकी तपस्याके सम्पूर्ण विघ्नोंका निवारण करते हुए अग्निदेव वहीं विराजमान थे। महान् व्रतधारी महादेवजी वहाँ देवताओंको संतप्त करते हुए महान् तपमें प्रवृत्त थे
devān santāpayat tatra mahādevo mahāvrataḥ | parama-buddhimān mahādevaḥ sahasraṁ divya-varṣāṇi tatraika-pādena tiṣṭhan tapasā pravavṛte | tasya tapasāḥ sarva-vighnān nivārayann agnidevas tatraiva virājate sma |
భీష్ముడు పలికెను— అక్కడ పరమబుద్ధిమంతుడూ మహావ్రతధారియైన మహాదేవుడు మహాతపస్సులో నిమగ్నుడై, సహస్ర దివ్య సంవత్సరములు ఒక పాదముపై నిలిచి తపస్సు చేసెను; ఆ తపోబలముచేత దేవతలకూడా సంతప్తులయ్యారు. శివుని తపస్సుకు కలిగే సమస్త విఘ్నములను నివారించుచూ అగ్నిదేవుడు అదే స్థలమున నిలిచియుండెను।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the dharmic power of steadfast tapas and vrata: unwavering discipline generates transformative spiritual force, and righteous support (here symbolized by Agni preventing vighnas) enables a vow to reach completion despite resistance—even from other divine beings.
Bhishma describes Shiva (Mahadeva) performing an extreme austerity—standing on one foot for a thousand divine years—so intense that it troubles the gods, while Agni stays nearby to prevent obstacles and protect the continuity of Shiva’s penance.