Shloka 179
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
वर्णाश्रमा: पृथक्त्वेन दृष्टार्थस्यापृथक्त्विन: । नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्र वर्तते,मैं मानती हूँ कि समस्त वर्ण और आश्रम पृथक्-पृथक् बताये गये हैं। तथापि जिसे ब्रह्मका साक्षात्कार हो गया है, जो अभेदज्ञानसे सम्पन्न है और यह जानकर सारा बर्ताव करता है कि आत्मासे भिन्न दूसरी किसी वस्तुकी सत्ता नहीं है तथा अन्य वस्तु अपनेसे भिन्न दूसरी वस्तुमें विद्यमान नहीं है, उसका किसी अन्यके साथ संयोग होना सम्भव नहीं है; अतः वर्णसंकरता नहीं हो सकती
varṇāśramāḥ pṛthaktvena dṛṣṭārthasyāpṛthaktvinaḥ | nānyad anyad iti jñātvā nānyad anyatra vartate ||
భీష్ముడు పలికెను— వర్ణాలు, ఆశ్రమాలు వేర్వేరుగా చెప్పబడినవే. అయినా సత్యాన్ని ప్రత్యక్షంగా దర్శించినవాడు, అద్వైతజ్ఞానంలో నిలిచినవాడు— ‘ఆత్మకు భిన్నమైన మరో సత్తా లేదు’ అని, అలాగే ‘ఏ ‘ఇతరం’ మరొక ‘ఇతరంలో’ వేరుగా నిలవదు’ అని తెలిసి వ్యవహరించేవాడు— భిన్నమైన దానితో నిజమైన సంయోగాన్ని పొందడు. కాబట్టి అతనికి వర్ణసంకర దోషం ఉద్భవించదు॥
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma distinguishes between conventional social distinctions (varṇa and āśrama) and the standpoint of realized non-dual knowledge. For the Self-realized person who sees no true ‘other,’ notions like ‘mixture’ or ‘contamination’ based on difference lose their footing, because they presuppose real separateness.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma explains to the listener that while social duties are taught in differentiated form for worldly order, the knower of Brahman transcends difference-based judgments; hence accusations such as varṇa-saṅkara do not apply to one established in non-dual realization.