Shloka 131
त्रिवर्ग सप्तधा व्यक्त यो न वेदेह कर्मसु । सड़वान् यस्त्रिवर्गंण कि तस्मिन् मुक्तलक्षणम्,धर्म, अर्थ और कामको त्रिवर्ग कहते हैं। यह सात रूपोंमें अभिव्यक्त होता है। जो कर्मोमें इस त्रिवर्गको नहीं जानता तथा जो सदा त्रिवर्गसे सम्बन्ध रखता है, ऐसे पुरुषमें जीवन्मुक्तका क्या लक्षण है?
trivargaḥ saptadhā vyakto yo na veda iha karmasu | saḍvān yas trivargaṃ ca kiṃ tasmin muktalakṣaṇam ||
భీష్ముడు పలికెను—ధర్మ, అర్థ, కామమనే త్రివర్గం కర్మలలో ఏడు విధాలుగా వ్యక్తమవుతుంది. కర్మలలో ఈ త్రివర్గాన్ని గ్రహించని వాడిలోనూ, ఎల్లప్పుడూ త్రివర్గంలోనే ఆసక్తుడై ఉండే వాడిలోనూ—జీవన్ముక్తి లక్షణం ఎలా ఉంటుంది?
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Liberation is not compatible with ignorance of how dharma–artha–kāma function within action, nor with continual entanglement in them; true freedom requires discernment and non-attachment beyond the trivarga.
In the Śānti Parva’s instruction on conduct and liberation, Bhishma challenges the idea of jīvanmukti by asking how it could be attributed to someone who either does not understand the trivarga in practical life or remains constantly tied to it.