Shloka 104
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
जैसे प्रत्यक्ष दर्शनमें ये तीन हेतु हैं, उसी प्रकार अन्यान्य ज्ञान और ज्ञेयमें भी तीन-तीन हेतु जानने चाहिये। ज्ञान और ज्ञातव्य विषयोंके बीचमें किसी ज्ञानेन्द्रियके अतिरिक्त मन नामक एक दूसरा गुण भी रहता है, जिससे यह जीवात्मा किसी विषयमें भले-बुरेका निश्चय करनेके लिये विचार करता है ।। द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुण: स्मृतः । येन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति,वहीं एक और बारहवाँ गुण भी है, जिसका नाम है बुद्धि। जिससे किसी ज्ञातव्य विषयमें संशय उत्पन्न होनेपर मनुष्य एक निश्चयपर पहुँचता है
yathā pratyakṣa-darśane ime trayo hetavaḥ, tathā anyeṣv api jñāna-jñeyayoḥ trīn trīn hetūn vijānīyāt. jñāna-jñātavya-viṣayayoḥ madhye indriyebhyaḥ pṛthag manaḥ nāma dvitīyo guṇaḥ api tiṣṭhati, yena ayam jīvātmā viṣayeṣu śubha-aśubha-viniścayārthaṃ vicārayati. dvādaśas tv aparaḥ tatra buddhiḥ nāma guṇaḥ smṛtaḥ, yena saṃśaya-pūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati.
భీష్ముడు అన్నాడు—“ప్రత్యక్ష దర్శనం మూడు కారణాలపై ఆధారపడినట్లే, జ్ఞానానికి సంబంధించిన ఇతర విధానాలలోను, జ్ఞేయ విషయాలలోను మూడు మూడు కారణాలను తెలుసుకోవాలి. జ్ఞానం మరియు దాని విషయముల మధ్య, ఇంద్రియాలకతీతంగా ‘మనస్సు’ అనే మరో తత్త్వం ఉంటుంది; దాని ద్వారా జీవాత్మ ఏ విషయమై మంచి-చెడుల నిర్ణయం కోసం విచారిస్తుంది. ఇంకా అక్కడ మరో—పన్నెండవ—తత్త్వం ‘బుద్ధి’గా స్మరించబడింది; ఏదైనా తెలుసుకోవలసిన విషయమై సందేహం కలిగినప్పుడు దాని ద్వారానే మనిషి స్థిర నిర్ణయానికి చేరుతాడు.”
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Cognition is explained through distinct inner faculties: the mind (manas) deliberates about an object—especially regarding good and bad—while the intellect (buddhi) resolves doubt and reaches a firm determination. This analysis extends the idea that knowledge depends on multiple causal factors, not merely the senses.
In Shanti Parva’s instructional discourse, Bhishma continues a philosophical explanation to Yudhishthira, classifying the components involved in knowing. He distinguishes the roles of the senses, mind, and intellect as part of a broader enumeration of factors (guṇas/tattvas) used to understand ethical judgment and certainty.