Shloka 39
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
इस प्रकार विश्वा नामसे प्रसिद्ध जो अव्यक्त प्रकृति है, वह त्रिगुणमयी है; क्योंकि वही त्रिगुणात्मक जगत्को उत्पन्न करनेवाली है। उससे भिन्न जो निष्कल (कलाओंसे रहित) आत्मा है, वही अविश्व कहलाता है। इसी तरह अश्व और अश्वाकी जोड़ी भी देखी जाती है (अर्थात् अश्वा अव्यक्त प्रकृति है और अश्व पुरुष) ।। अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहु: पुरुषेति च निर्गुणम् । तथैव मित्र पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा,अव्यक्त प्रकृतिको सगुण बताया गया है और पुरुषको निर्गुण। इसी प्रकार वरुणको प्रकृति समझना चाहिये और मित्रको पुरुष
avyaktaṁ prakṛtiṁ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam | tathaiva mitraṁ puruṣaṁ varuṇaṁ prakṛtiṁ tathā ||
యాజ్ఞవల్క్యుడు పలికెను—ఋషులు అవ్యక్తాన్ని ప్రకృతి అని చెబుతారు; అది త్రిగుణమయి, ఎందుకంటే త్రిగుణాత్మక జగత్తు దానినుండే ఉద్భవిస్తుంది. దానికంటే భిన్నమైన, నిష్కలమైన, నిర్గుణమైన ఆత్మనే పురుషుడు; అతడే ‘అవిశ్వ’ అని కూడా చెప్పబడతాడు. అశ్వ–అశ్వా జంటలో అశ్వా అవ్యక్త ప్రకృతి, అశ్వ పురుషుడు అన్నట్లే. అలాగే మిత్రుడిని పురుష-తత్త్వంగా, వరుణుడిని ప్రకృతి-తత్త్వంగా గ్రహించు.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two fundamental principles: Prakṛti (the unmanifest, tri-guṇa source of the world) and Puruṣa (the partless, nirguṇa conscious Self). It then maps this distinction symbolically onto the pair Varuṇa (as Prakṛti) and Mitra (as Puruṣa) to aid understanding.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Yājñavalkya is explaining a philosophical framework for discerning the Self from nature—using well-known Vedic names (Mitra and Varuṇa) as illustrative correspondences rather than as a literal mythic episode.