Shloka 12
प्रकृतेविक्रियापत्ति: षण्मासान्मृत्युलक्षणम् | यदि मनुष्यकी बहुत बढ़ी-चढ़ी कान्ति भी अत्यन्त फीकी पड़ जाय, अधिक बुद्धिमत्ता भी बुद्धिहीनतामें परिणत हो जाय और स्वभावमें भी भारी उलट-फेर हो जाय तो यह उसके छ: महीनेके भीतर ही होनेवाली मृत्युका सूचक है ।। ११ डल।| दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्व विरुद्धाते
yājñavalkya uvāca | prakṛte vikriyāpattiḥ ṣaṇmāsān mṛtyulakṣaṇam | daivatāny avajānāti brāhmaṇaiś ca virudhyate |
యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు—స్వభావంలో తీవ్రమైన వికృతి కలగడం ఆరు నెలల్లో మరణానికి లక్షణం. మనిషి పూర్వపు కాంతి అకస్మాత్తుగా మసకబారితే, తీక్ష్ణబుద్ధి మూర్ఖత్వంగా మారితే, స్వభావమే తలక్రిందులైతే—ఆరు నెలల్లోనే మరణం సమీపమని గ్రహించాలి. అలాగే దేవతలను అవమానించటం, బ్రాహ్మణులతో విరోధం పెట్టుకోవటం ధర్మక్షయానికి, అంతం దగ్గరపడటానికి సూచకం।
याज्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Sudden, profound deterioration in character, clarity, and reverence—especially contempt for the divine and conflict with brāhmaṇas—is presented as both a moral fall and an ominous sign of imminent death; the teaching urges vigilance over one’s inner nature and dharmic conduct.
In Śānti Parva’s didactic setting, Yājñavalkya instructs about mṛtyu-lakṣaṇas (signs of approaching death), describing observable changes in a person’s disposition and behavior that indicate a near end and a collapse of dharmic orientation.