Shloka 10
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मन: । यद्यदृश्यति मुज्चन् वै प्राणान् मैथिलसत्तम । वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्
yājñavalkya uvāca | prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhārayen manaḥ | yadyadṛśyati muñcan vai prāṇān maithilasattama | vātādhikyaṃ bhavaty eva tasmāt taṃ na samācaret |
యాజ్ఞవల్క్యుడు పలికెను— సగుణ ప్రాణాయామము, అనగా నిర్దిష్ట ధ్యేయదేవత/తత్త్వాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని చేయబడిన ప్రాణాయామము, మనస్సును నిర్గుణ (వృత్తిశూన్య) స్థితిలో స్థిరపరచుటకు సహాయపడును. కాని ఓ మైథిలశ్రేష్ఠా! పూరకాది కాలమున నియత దేవత/తత్త్వ ధ్యానంతో అంతర్దర్శనము లేకుండానే ఎవడు ప్రాణవాయువును రేచనము చేయునో, అతని దేహమున వాతప్రకోపము నిశ్చయముగా పెరుగును; అందువల్ల ధ్యానరహిత ప్రాణాయామము చేయరాదు.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Breath-discipline should be joined to focused contemplation (saguṇa support) so that the mind can become steady in the attributeless (nirguṇa) state; doing prāṇāyāma mechanically, without meditative ‘vision’ or proper inner focus, is discouraged because it can cause imbalance (vāta aggravation) and fails to serve its spiritual purpose.
In a didactic exchange within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a Maithila interlocutor on correct yogic method: prāṇāyāma is presented as a means to stabilize the mind, but only when integrated with meditation; otherwise it is portrayed as potentially harmful and spiritually unproductive.