Shloka 10
ब्रह्मघोष-प्रवर्तनम्, अनध्याय-नियमः, वायु-मार्ग-वर्णनम्
Restoring Vedic Recitation, the Anadhyaya Rule, and the Taxonomy of Winds
उपेक्षत्वादनन्यत्वादभिमानाच्च केवलम् | मन्यन्ते यतय: सिद्धा अध्यात्मज्ञा गतज्वरा: । अनित्यं नित्यमव्यक्तं व्यक्तमेतद्धि शुश्रुम,अध्यात्मशास्त्रको जाननेवाले चिन्तारहित सिद्ध यति लोग पुरुषको केवल (प्रकृतिके संगसे रहित) मानते हैं; क्योंकि वह साक्षी और अद्वितीय है, उसे सुख-दुःखका अनुभव तो अभिमानके कारण होता है। वह वास्तवमें तो नित्य और अव्यक्त है, किंतु प्रकृतिके सम्बन्धसे अनित्य और व्यक्त प्रतीत होता है
upekṣatvād ananyatvād abhimānāc ca kevalam | manyante yatayaḥ siddhā adhyātmajñā gatajvarāḥ || anityaṁ nityam avyaktaṁ vyaktam etad dhi śuśruma ||
సాక్షిగా ఉపేక్షతో నిలిచుట, అద్వితీయుడై ఉండుట, మరియు కేవలం అహంకారాభిమానమువలన సుఖదుఃఖానుభవం కలుగుట—ఈ కారణాలచేత అధ్యాత్మజ్ఞానంలో నిష్ణాతులై, జ్వరరహితులైన సిద్ధ యతులు పురుషుని ‘కేవలుడు’ (ప్రకృతిసంగరహితుడు) అని భావిస్తారు. అధ్యాత్మశాస్త్రంలో మేము వినినదేమనగా—అతడు నిజంగా నిత్యుడూ అవ్యక్తుడూ; కాని ప్రకృతిసంబంధమువలన అనిత్యుడుగా, వ్యక్తుడుగా కనిపించును.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The Self (puruṣa) is essentially eternal and unmanifest, a non-dual witness. The sense of undergoing pleasure and pain arises from abhimāna (ego-identification) and from seeming association with Prakṛti, which makes the unmanifest appear as manifest and the eternal appear as impermanent.
In the Śānti Parva’s philosophical instruction, Yājñavalkya explains how realized ascetics interpret the nature of the Self: they describe it as ‘pure/isolated’ due to its witnesshood and non-duality, while also accounting for worldly experience by pointing to ego and the Self’s apparent linkage with Nature.