Shloka 14
जनकने पूछा--महामते! प्रकृति और पुरुष दोनों आदि-अन्तसे रहित, मूर्तिहीन और अचल हैं। दोनों अपने-अपने गुणमें स्थिर रहनेवाले और दोनों ही निर्गुण हैं ।। अग्राह्मावृषिशार्दटूल कथमेको हाचेतन: । चेतनावांस्तथा चैक: क्षेत्रज्ञ इति भाषितः,मुनिश्रेष्ठ! वे दोनों ही बुद्धि-अगोचर हैं। फिर इन दोनोंमेंसे एक प्रकृतिको आपने अचेतन क्यों बताया है? तथा दूसरेको चेतन एवं क्षेत्रज्ञ कैसे कहा है?
Janaka uvāca—Mahāmate! prakṛtiś ca puruṣaś ca ubhau anādi-nidhanau amūrtau acalau ca. ubhau sva-sva-guṇeṣu sthitau ubhau ca nirguṇau. agrāhyau munivarārdūla katham eko hy acetanaḥ? cetanavāṁs tathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ. muniśreṣṭha! ubhau buddhy-agocarau. kathaṁ tarhi etayoḥ ekāṁ prakṛtiṁ tvam acetanaṁ vadāsi, dvitīyaṁ ca cetanaṁ kṣetrajñaṁ ca?
జనకుడు అన్నాడు—మహామతీ! ప్రకృతి మరియు పురుషుడు రెండూ ఆది‑అంతములేనివి, అమూర్తములు, అచలములు; రెండూ తమ తమ స్వభావంలో స్థిరమై, రెండూ నిర్గుణములని చెప్పబడుతున్నాయి. మునిశ్రేష్ఠా, అవి రెండూ బుద్ధికి అగోచరమైతే, వాటిలో ఒకటైన ప్రకృతిని మీరు అచేతనమని ఎందుకు అన్నారు? మరొకదాన్ని చైతన్యవంతమని, క్షేత్రజ్ఞుడని ఎలా పేర్కొన్నారు? దయచేసి ఈ భేదాన్ని వివరించండి.
जनक उवाच
Educational Q&A
The verse frames a key philosophical problem: if both Prakṛti and Puruṣa are described as subtle, beginningless, and beyond ordinary cognition, on what basis is Prakṛti termed insentient while Puruṣa is termed sentient and the kṣetrajña (inner knower)? The teaching to be drawn is that ‘insentient vs. sentient’ is a functional distinction: Prakṛti is the objective principle that manifests body-mind and experiences, while Puruṣa is the witnessing consciousness that knows them.
In Śānti Parva’s instructional dialogue, King Janaka questions a sage’s exposition. He challenges the apparent inconsistency in describing both principles as beyond form and intellect, yet assigning consciousness to one and not the other, pressing the teacher to clarify the doctrinal distinction between Prakṛti and Puruṣa/kṣetrajña.