Shloka 22
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् | अहंकारमसत्कारकश्िन्ता वैरोपसेवनम्
parāpavādeṣu ratir vivādānāṁ ca sevanam | ahaṅkāram asatkāraś cintā vairopasevanam | rūpam aiśvaryaṁ vigrahas tyāga-kṣamā-abhāvaḥ karuṇā-abhāvaḥ duḥkha-sukha-upabhogaḥ para-nindāyāṁ prītiḥ vāda-vivāda-karaṇam ahaṅkāraḥ mānīya-puruṣāṇāṁ satkāraṁ na karoti cintā vairabhāvaḥ santāpaḥ para-dhana-haraṇam nirlajjatā kuṭilatā bheda-buddhiḥ kaṭhoratā kāmaḥ krodho madaḥ darpaḥ dveṣaś ca bahu-bhāṣitva-svabhāvaḥ—eṣa rajo-guṇasya samūhaḥ | ete sarve bhāvā rajo-guṇasya kāryāṇi proktāḥ | adhunā tāmasa-bhāvānāṁ samūhaṁ paricakṣe; dhyānena śṛṇu |
యాజ్ఞవల్క్యుడు పలికెను—పరాపవాదములయందు రతి, వివాదములలో నిమగ్నత; అహంకారము, యోగ్యులను గౌరవించకపోవుట, చింత, వైరభావము పెంపొందించుట; రూప-ఐశ్వర్య-ప్రదర్శనయందు ఆసక్తి, త్యాగము మరియు క్షమాభావము లేకపోవుట; కరుణాహీనత, సుఖదుఃఖభోగములలో లీనత; పరనిందలో ప్రీతి, అంతఃసంతాపము, ఇతరుల ధనము హరించుట; నిర్లజ్జత, కూటిలత, భేదబుద్ధి, పరుషత; కామము, క్రోధము, మదము, దర్పము, ద్వేషము, అతివాదము—ఇదే రజోగుణసమూహము. ఇవన్నీ రజోగుణకార్యములని ప్రకటించబడినవి. ఇక తామస భావముల సమూహమును వివరిస్తాను—శ్రద్ధగా వినుడి.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse catalogues the mental and behavioral traits that arise from rajas—restless passion and ego-driven activity—such as quarrelsomeness, pride, envy, harshness, and delight in criticizing others. It frames these as ethical markers for self-examination, then transitions to a forthcoming description of tamasic traits.
In the didactic setting of Śānti Parva, the sage Yājñavalkya is instructing his listener(s) on the guṇas. Having identified a ‘cluster’ of rājasa dispositions and declared them to be rajas-born effects, he announces that he will next explain the group of tamasic dispositions and asks for attentive listening.