Shloka 18
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
मनसि व्याकुले चक्षु: पश्यन्नपि न पश्यति | तथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते,जिस समय मन व्यग्र रहता है, उस समय आँख देखती हुई भी नहीं देख पाती। लोग भ्रमवश ही ऐसा कहते हैं कि सम्पूर्ण इन्द्रियाँ विषयोंको प्रत्यक्ष करती हैं
manasi vyākule cakṣuḥ paśyann api na paśyati | tathendriyāṇi sarvāṇi paśyantīty abhicaṣate ||
మనస్సు కలత చెందినప్పుడు కన్ను చూస్తున్నా నిజంగా చూడదు. అలాగే ప్రజలు భ్రమవశాత్తు అన్ని ఇంద్రియాలు తమ తమ విషయాలను ప్రత్యక్షంగా గ్రహిస్తాయని అంటారు—కాని మనస్సు స్థిరంగా లేకపోతే ఆ ‘ప్రత్యక్షం’ కేవలం ఆభాసమే.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
True perception depends on the mind’s steadiness. Even if the sense-organs are functioning, an agitated mind prevents clear apprehension; therefore, claiming that the senses alone ‘perceive’ is a mistake without mental clarity.
In Śānti Parva’s instruction on peace and inner discipline, the sage Yājñavalkya explains to his listener(s) that sensory knowledge is not independent: the mind governs whether seeing, hearing, and other perceptions become genuine understanding.