Shloka 19
Śukasya Janma-yoga-phalaṁ — Vyāsasya Tapasā Putrārthaḥ (Śānti-parva 310)
मनसस्तु समुद्भधूता महा भूता नराधिप । चतुर्थ सर्गमित्येतन्मानसं विद्धि मे मतम्,राजन! मनसे पाँच सूक्ष्म महाभूत उत्पन्न हुए हैं। यह चौथा सर्ग है। मेरे मतके अनुसार इसे मानसी सृष्टि समझो
manasastu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa | caturthaḥ sarga ity etan mānasaṃ viddhi me matam, rājan ||
యాజ్ఞవల్క్యుడు పలికెను—ఓ నరాధిపా! మనస్సు నుండి మహాభూతములు ఉద్భవిస్తాయి. ఇదే నాల్గవ సర్గము; నా అభిప్రాయం ప్రకారం దీనిని మానస (మనోజ) సృష్టిగా గ్రహించుము.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a cosmological principle: the great elements are presented as arising from mind, and this stage is classified as a distinct ‘fourth creation’ (caturtha-sarga), emphasizing the primacy of mind in the unfolding of the manifest world.
In a didactic dialogue in the Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a king, defining a specific stage of creation and directing him to understand it as mānasa—an emanation rooted in mind.