Shloka 96
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचन: । चौबीसवीं अव्यक्त प्रकृति न तो अद्वितीय ब्रह्मको देख पाती है और न पचीसतवें तत्त्वरूप जीवात्माको। जब जीवात्मा अव्यक्त ब्रह्मकी ओर दृष्टि रखकर अपनेको प्रकृतिसे भिन्न मानता है, तब यह प्रकृतिका अधिपति हो जाता है
tadā prakṛtimāneṣa bhavaty avyaktalocanaḥ | caturviṁśatīm avyaktāṁ prakṛtiṁ na tu advitīyaṁ brahma paśyati na pañcaviṁśaṁ tattvarūpaṁ jīvātmānam | yadā jīvātmā avyaktabrahmaṇi dṛṣṭiṁ kṛtvā ātmānaṁ prakṛteḥ bhinnaṁ manyate tadā eṣa prakṛter adhipatir bhavati |
వసిష్ఠుడు పలికెను—అప్పుడు అవ్యక్తమునకు దృష్టి మళ్లిన ఆ జీవుడు ఇరవై నాలుగవ తత్త్వమైన అవ్యక్త ప్రకృతిని యథార్థంగా గ్రహించడు; ఇరవై ఐదవ తత్త్వమైన తత్త్వరూప జీవాత్మనూ గ్రహించడు; అద్వితీయ బ్రహ్మనూ దర్శించడు. కాని జీవాత్మ అవ్యక్త బ్రహ్మమునకు దృష్టిని స్థిరపరచి తన్ను ప్రకృతికి భిన్నమని తెలుసుకొనినప్పుడు, అతడు ప్రకృతికి దాసుడుగా కాక ఆమెకు అధిపతిగా మారును।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Freedom comes from discriminative knowledge: when the jīvātman recognizes itself as distinct from Prakṛti and orients itself toward the unmanifest Brahman, it is no longer driven by the guṇas and becomes ‘lord’ over Prakṛti—i.e., not compelled by material nature.
In Śānti Parva’s instruction on liberation, Vasiṣṭha explains a subtle error of perception—mistaking or failing to discern Prakṛti, jīvātman, and Brahman—and then states the corrective: turning one’s insight toward Brahman and distinguishing the Self from Prakṛti.