Shloka 71
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
वेदान्तगमनद्दीपं सर्वभूतदयोदधिम् | मोक्षदुर्लाभविषयं वडवामुखसागरम्
vedāntagamana-dīpaṁ sarvabhūta-dayodadhim | mokṣa-durlābha-viṣayaṁ vaḍavāmukha-sāgaram, śatrusūdana! |
భీష్ముడు పలికెను—హే శత్రుసూదన! ఈ భవసాగరం మహాసముద్రమువలె; వేదాంతమార్గమే దీపము, సమస్త ప్రాణుల పట్ల దయే దాని జలరాశి, మోక్షము దానిలో అత్యంత దుర్లభమైన విషయము, నానావిధ దహనసంతాపములే దాని అంతర్లీన బడవానలము. ఆపై సిద్ధయతులు—స్థిరతపస్వులు—ప్రజ్ఞారూప నౌకచే ఆ ఘోర భవసాగరమును దాటుదురు. దానిలో దుఃఖజలము నిండియుండును; చింతా-శోకముల గాఢ కుండములు; రోగములు, మృత్యువు మహాగ్రాహములవలె; మహాభయము మహానాగములవలె; తమోగుణము కచ్ఛపమువలె, రజోగుణము మత్స్యమువలె; ఆసక్తి మట్టివలె; వృద్ధాప్యము దాటుటకు కష్టము; జ్ఞానము ద్వీపము; నానాకర్మలచే అది అగాధము; సత్యము దాని తీరం; నియమ-వ్రతములు దాని స్థైర్యము; హింస దాని వేగవంతమైన ప్రబల ప్రవాహము; నానారసభాండారము; వివిధ ప్రీతులే దాని మహారత్నములు; దుఃఖము, సంతాపము దాని గాలులు; శోకము, తృష్ణల భ్రమరములు ఎల్లప్పుడూ ఉప్పొంగును; తీవ్రమైన వ్యాధులు దానిలోని జలహస్తులు; ఎముకలు దాని ఘాటులు; కఫము నురుగు; దానము ముత్యాల గుట్టలు; రక్తము దాని కుండములలోని ప్రవాళము; నవ్వు, ఆర్తనాదము దాని గంభీర గర్జన; నానావిధ అజ్ఞానము దానిని అత్యంత దుర్గమముగా చేయును; విలాపజనిత అశ్రువులు దాని మలిన లవణజలమువలె. ఆసక్తిత్యాగమే పరమాశ్రయము—ఇతర తీరం; భార్యా-పుత్రులు జలౌకలవలె; మిత్ర-బంధువులు తీరనగరములవలె; అహింస, సత్యములు దాని సరిహద్దు; ప్రాణత్యాగము దాని ఉద్ధత తరంగములు. దానిని దాటి వారు ఆకాశస్వరూపమైన నిర్మల పరబ్రహ్మములో ప్రవేశింతురు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as a perilous ocean made difficult by ignorance, attachment, fear, and the forces of rajas and tamas. The means of crossing is prajñā (discriminating wisdom) grounded in Vedānta, supported by ethical disciplines such as truth and non-violence, and completed by renunciation of attachments—culminating in entry into the pure, sky-like Brahman.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the listener (addressing Kṛṣṇa as Śatrusūdana) using an extended allegory: the world is a sea filled with dangers (disease, death, grief, craving), while virtues and spiritual knowledge form the aids (shore of truth, firmness of vows, island of knowledge). He concludes that perfected sages cross this ocean by the boat of wisdom and attain Brahman.