Shloka 23
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणो तथा । देवं मोक्षे च संसक्त मोक्ष सक्ते तु न क्वचित्
saktam ātmānam īśe ca deve nārāyaṇo tathā | devaṁ mokṣe ca saṁsaktaṁ mokṣa-sakte tu na kvacit ||
భీష్ముడు పలికెను— ఆత్మ ఈశ్వరుని ఆశ్రయించియున్నది; ఈశ్వరుడు నారాయణదేవుని ఆశ్రయించియున్నాడు. నారాయణుడు మోక్షముతో సంయుక్తుడని చెప్పబడును; కాని మోక్షము ఎక్కడా ఏదానిపై ఆశ్రితము కాదు—అది తన స్వరూపములోనే స్థితమై యున్నది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents a chain of dependence: the individual self relies on the Lord; the Lord is identified with/grounded in Nārāyaṇa; Nārāyaṇa is connected with Mokṣa (the supreme release). Mokṣa alone is independent—self-established—indicating liberation as the ultimate, unconditioned reality.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the highest good. Here he shifts to a metaphysical explanation, describing how all conditioned beings and divine forms ultimately point toward Mokṣa as the final, self-sufficient principle.