Shloka 7
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
अपने-अपने पक्षमें युक्तियुक्त कारण ग्राह्म होता है तथा सिद्धान्तके अनुकूल हितकारक वचन मानने योग्य समझा जाता है। शिष्ट पुरुषोंद्वारा सम्मानित तुम-जैसे लोगोंको श्रेष्ठ पुरुषोंका ही मत ग्रहण करना चाहिये ।। प्रत्यक्षेतवों योगा: सांख्या: शास्त्रविनिश्चया: । उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर,योगके दविद्दान् प्रधानतया प्रत्यक्ष प्रमाणको ही माननेवाले होते हैं और सांख्यमतानुयायी शास्त्र-प्रमाणपर ही विश्वास करते हैं। तात युधिष्ठिर! ये दोनों ही मत मुझे तात्विक जान पड़ते हैं
bhīṣma uvāca | pratyakṣe tvāṃ yogāḥ sāṅkhyāḥ śāstra-viniścayāḥ | ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira ||
భీష్ముడు పలికెను—ప్రత్యక్షానుభవ విషయమందు యోగులు ప్రధానముగా ప్రత్యక్షప్రমাণమునే ఆశ్రయింతురు; సాంఖ్యానుయాయులు శాస్త్రప్రমাণమును, సిద్ధాంతనిశ్చయమును నమ్ముదురు. తాత యుధిష్ఠిరా! ఈ రెండు అభిప్రాయములును నాకు తత్త్వముగా సత్యములై కనిపించుచున్నవి. కనుక యుక్తియుక్తమై, హితకరమై, సిద్ధాంతానుగుణమై యున్న వాక్యమును గ్రహించవలెను—ప్రత్యేకించి శిష్టసమ్మతులైనవారు శిష్టుల మతమునే స్వీకరించవలెను.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma affirms that different orthodox paths can be valid: Yoga tends to privilege direct perception/experience, while Sāṅkhya emphasizes scriptural and doctrinal certainty. He advises accepting views that are well-reasoned, beneficial, and endorsed by the wise.
During Bhishma’s instruction to Yudhiṣṭhira in the Śānti Parva, he addresses a philosophical question about competing doctrines. He explains how Yoga and Sāṅkhya differ in their preferred sources of knowledge, yet both can be true in their own way.