Shloka 53
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
योगमार्ग तथा55साद्य यः वक्रिद् व्रजते द्विज: । क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद् बहुदोषो हि स स्मृतः,जैसे कोई-कोई बिरला नवयुवक ही अनेकानेक सर्पों तथा विच्छू आदिसे भरे हुए गड़्ढ़ों और बहुत-से काँटोंवाले, जलशून्य, दुर्गम एवं घोर वनमें सकुशल यात्रा कर सकता है तथा जहाँ भोजन मिलना असम्भव है, जिसमें प्रायः जंगल-ही-जंगल पड़ता है, जहाँके वृक्ष दावानलसे जलकर भस्म हो गये हैं तथा जो चोर-डाकुओंसे भरा हुआ है, ऐसे मार्गको सकुशल तै कर सकता है; उसी प्रकार योगमार्गका आश्रय लेकर कोई बिरला ही द्विज उसपर कुशलपूर्वक चल पाता है, क्योंकि वह बहुत-से दोषों (कठिनाइयों)-से भरा हुआ बताया गया है
yogamārgaṃ tathā sādya yaḥ kaścid vrajate dvijaḥ | kṣemeṇoparamet mārgād bahudoṣo hi sa smṛtaḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—యోగమార్గాన్ని ఆశ్రయించి అరుదైన ద్విజుడే దానిపై సాగగలడు; సాగిన తరువాత కూడా అతడు క్షేమంగా ఆ మార్గం నుండి విరమించగలడు. ఎందుకంటే ఈ మార్గం అనేక దోషాలు—అనేక కష్టాలు, ప్రమాదాలు—కలదని స్మరించబడింది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The yogic path is exceptionally demanding and perilous in practice; only a rare, well-qualified person can follow it successfully. The verse cautions against casual or premature adoption of Yoga without preparedness, emphasizing discernment and steadiness.
In Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues a didactic discussion on dharma and spiritual disciplines, warning that the yogic route—though exalted—is difficult to traverse and is traditionally described as beset with many obstacles.