Shloka 50
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
पृथ्वीनाथ! नृपश्रेष्ठ) काम
bhīṣma uvāca | pṛthvīnātha nṛpaśreṣṭha kāmaṁ krodhaṁ śītoṣṇe varṣāṁ bhayaṁ śokaṁ śvāsaṁ manuṣyāṇāṁ priyān viṣayān durjayam asantoṣaṁ ghorāṁ tṛṣṇāṁ sparśaṁ nidrāṁ tathā durjayam ālasyam jitvā vītarāgo mahān uttama-buddhi-yukto mahātmā yogī svādhyāyaṁ ca dhyānaṁ ca sampādya buddhyā sūkṣmam ātmānaṁ sākṣātkurvanti || durgas tv eṣa mataḥ panthā brāhmaṇānāṁ vipaścitām | yaḥ kaścid vrajati hy asmin kṣemeṇa bharatarṣabha ||
భీష్ముడు పలికెను—ఓ భూమినాథా, నృపశ్రేష్ఠా! కామక్రోధములను, శీతోష్ణములను, వర్షమును, భయశోకములను, చంచల శ్వాసను, మనుష్యులకు ప్రియముగా తోచే విషయములను, దుర్జయ అసంతృప్తిని, ఘోర తృష్ణను, స్పర్శలోలుపతను, నిద్రను, దుర్జయ ఆలస్యమును జయించినవాడు వీతరాగుడగును. అటువంటి మహాత్మ యోగి, ఉన్నతమైన సూక్ష్మ బుద్ధితో యుక్తుడై, స్వాధ్యాయమును ధ్యానమును సంపాదించి, వివేకబలముచే సూక్ష్మాత్మను ప్రత్యక్షంగా సాక్షాత్కరించును. అయితే, ఓ భరతవృషభా! జ్ఞానులైన బ్రాహ్మణులు యోగమార్గమును దుర్గసమానంగా దుర్గమమని నిర్ణయించారు; అరుదుగా ఎవడో ఒకడే దీనిని క్షేమంగా దాటగలడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation-oriented yoga requires victory over inner enemies (desire, anger, discontent, craving) and bodily/mental pulls (sleep, laziness, attraction to sense-objects), along with endurance of opposites (cold/heat, rain, fear, grief). Through svādhyāya and dhyāna, guided by buddhi (discernment), the yogin gains direct realization of the subtle Self; however, the tradition acknowledges this path is exceptionally difficult and only rarely completed safely.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on the disciplines that lead to peace and the highest good. Here he describes the rigorous yogic path—its required conquests and practices—and adds a sober assessment: even learned Brahmanas call it hard to traverse, and only a few succeed.