Shloka 45
अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
भीष्म उवाच (इत्युक्त्वा परमो देवो भगवान् नित्य अव्यय: । साथ्यर्देवगणै: सार्थ दिवमेवारुरोह सः ।। भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि!! ऐसा कहकर नित्य अविनाशी परमदेव भगवान् ब्रह्मा साध्य देवताओंके साथ ही ऊपर स्वर्गलोककी ओर चल दिये। एतद् यशस्यमायुष्य॑ पुण्यं स्वर्गाय च ध्रुवम् । दर्शितं देवदेवेन परमेणाव्ययेन च ।।) सर्वश्रेष्ठ अविनाशी देवाधिदेव ब्रह्माजीके द्वारा प्रकाशमें लाया हुआ यह पुण्यमय तत्त्वहज्ञान यश और आयुकी वृद्धि करनेवाला है तथा यह स्वर्गलोककी प्राप्तिका निश्चित साधन है। संवाद इत्ययं श्रेष्ठ: साध्यानां परिकीर्तित: । क्षेत्र वै कर्मणां योनि: सद्भाव: सत्यमुच्यते,युधिष्ठिर! इस प्रकार साध्योंके साथ जो हंसका संवाद हुआ था, उसका मैंने तुमसे वर्णन किया। यह शरीर ही कर्मोौंकी योनि है और सद्भावको ही सत्य कहते हैं
bhīṣma uvāca | ity uktvā paramo devo bhagavān nityo 'vyayaḥ | sādhya-devagaṇaiḥ sārthaṃ divam evārurōha saḥ || etad yaśasyam āyuṣyaṃ puṇyaṃ svargāya ca dhruvam | darśitaṃ devadevena parameṇāvyayena ca || saṃvāda ity ayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyanāṃ parikīrtitaḥ | kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyam ucyate ||
భీష్ముడు అన్నాడు—ఇట్లు చెప్పి, నిత్యుడూ అవ్యయుడూ అయిన పరమదేవుడు భగవాన్ బ్రహ్మ, సాధ్య దేవగణాలతో కలిసి స్వర్గలోకానికి आरोహణమయ్యాడు. దేవాధిదేవుడైన ఆ పరమ అవ్యయ ప్రభువు ప్రకటించిన ఈ పవిత్ర ఉపదేశం యశస్సును, ఆయుష్షును పెంపొందిస్తుంది; స్వర్గప్రాప్తికి ఇది నిశ్చిత సాధనం. యుధిష్ఠిరా! సాధ్యులతో హంసకు జరిగిన ఆ శ్రేష్ఠ సంభాషణను నేను నీకు వివరించాను. ఈ దేహమే కర్మల క్షేత్రము, కర్మల యోని; ‘సత్యం’ అనగా సద్భావం—అంతఃకరణంలోని యథార్థ శుద్ధ స్థితి—అని చెప్పబడుతుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse concludes a didactic dialogue by affirming that the body is the locus where karma is generated and borne, and that ‘truth’ is identified with sadbhāva—genuine being or right inner disposition. It also frames the teaching as merit-producing, fame- and life-enhancing, and a reliable means toward heaven.
Bhīṣma reports that after delivering the instruction, Brahmā—described as eternal and imperishable—departs upward to heaven along with the Sādhya deities. Bhīṣma then tells Yudhiṣṭhira that he has finished recounting the excellent Haṃsa–Sādhya dialogue and summarizes its concluding doctrinal point about body, action, and truth.