Shloka 17
अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
यो नात्युक्त: प्राह रूक्ष॑ प्रियं वा यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् । पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तु- स्तस्येह देवा: स्पृहयन्ति नित्यम्,जो दूसरोंके द्वारा अपने लिये कड़वी बात कही जानेपर भी उसके प्रति कठोर या प्रिय कुछ भी नहीं कहता तथा किसीके द्वारा चोट खाकर भी धैर्यके कारण बदलेमें न तो मारनेवालेको मारता है और न उसकी बुराई ही चाहता है, उस महात्मासे मिलनेके लिये देवता भी सदा लालायित रहते हैं
yo nātyuktaḥ prāha rūksaṁ priyaṁ vā yo vā hato na pratihanti dhairyāt | pāpaṁ ca yo necchati tasya hantuḥ tasyaiha devāḥ spṛhayanti nityam ||
హంస అన్నాడు—కఠిన వాక్యాలు వినినప్పటికీ క్రూరంగా గానీ, చాపల్యంగా మధురంగా గానీ ప్రతివాక్యం చెప్పనివాడు; దెబ్బ తిన్నా ధైర్యంతో ప్రతిదెబ్బ కొట్టనివాడు; తనకు హాని చేసినవాడికీ పాపం కలగాలని కోరనివాడు—అటువంటి మహాత్ముని దర్శించాలనే దేవతలకూ నిత్యం ఆకాంక్ష ఉంటుంది.
हंस उवाच
Educational Q&A
The verse praises the highest ethical restraint: do not answer harsh speech with harshness or even with manipulative pleasantness, do not retaliate when harmed, and do not even wish evil for the aggressor. Such inner steadiness (dhairya) and non-ill-will are presented as divine-worthy virtues.
In Śānti Parva’s didactic setting, the speaker Haṃsa delivers a moral instruction defining the conduct of a truly great person. The statement functions as a criterion of saintly character, elevating non-retaliation and freedom from malice as qualities admired even by the gods.