Shloka 38
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयांस्तथा । शरीरं दोषबहुलं दृष्टवा चैव विमुच्यते,“यह शरीर क्या है, बहुत-से दोषोंका भण्डार। इसमें रक्त, मल-मूत्र तथा और भी अनेक दोषोंका संचय हुआ है। जो इस बातको देखता और समझता है, वह मुक्त हो जाता है!
bhīṣma uvāca | raktamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ saṃcayāṃs tathā | śarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā caiva vimucyate ||
రక్తం, మూత్రం, మలం మొదలైన అపవిత్రాల సంగ్రహంతో నిండిన, దోషబహులమైన ఈ శరీరాన్ని యథార్థంగా చూచినవాడు—వైరాగ్యంతో విముక్తుడవుతాడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
By contemplating the body as a composite and impurity-laden vessel (blood, urine, feces, and other defects), one weakens attachment and pride in the body; this clear seeing supports dispassion (vairāgya) and leads toward liberation (mokṣa).
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira with a contemplative teaching: recognize the body’s true nature to cultivate detachment and freedom from bondage.