Shloka 253
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात््चिका गुणा: । जब रजोगुणकी प्रवृत्ति होती है तब बुद्धि राजसिक भावका अनुसरण करती है। यदि पुरुषमें किसी प्रकार अधिक हर्ष, प्रीति, आनन्द, सुख और चित्तमें शान्ति उपलब्ध हो तो ये सातच्विक गुण हैं
kathaṃcid upapadyante puruṣe sāttvikā guṇāḥ | yadā rajoguṇakī pravṛttiḥ bhavati tadā buddhiḥ rājasikabhāvasya anusarati | yadi puruṣe kenacid prakāreṇa adhikaḥ harṣaḥ prītiḥ ānandaḥ sukhaṃ ca cittasya śāntiś ca upalabhyate tarhi ete sāttvikā guṇāḥ |
భీష్ముడు అన్నాడు: మనిషిలో సాత్త్విక గుణాలు అనేక విధాలుగా ఉద్భవిస్తాయి. రజోగుణ ప్రవృత్తి చలించగానే బుద్ధి రాజస భావాన్ని అనుసరిస్తుంది. కానీ ఎవరిలో హర్షం, ప్రీతి, ఆనందం, సుఖం, మరియు చిత్తప్రశాంతి పెరుగుతాయో, అవి సాత్త్విక గుణాలుగా గ్రహించాలి.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes mental dispositions by the guṇas: when rajas is active, the intellect tends toward rajasic patterns; when one experiences heightened joy, affection, happiness, and calmness of mind, these are marks of sattva.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma continues a didactic discussion on inner qualities and conduct, explaining how sattvic and rajasic tendencies manifest in a person’s mind and experience.