Shloka 18
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
गुणै्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च । मन:षष्ठानि सर्वाणि बुद्धाभावे कुतो गुणा:
guṇair nīyate buddhir buddhir evendriyāṇi ca | manaḥ-ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhābhāve kuto guṇāḥ ||
గుణాలచేత బుద్ధి నడిపింపబడుతుంది; అదే బుద్ధి మనస్సును ఆరవదిగా చేసుకొని సమస్త ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తుంది. కాని బుద్ధి లేకపోతే గుణాలు అర్థవంతంగా ఎలా కార్యనిర్వహించగలవు? ॥
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ethical life and self-mastery depend on buddhi (discriminative intellect). The guṇas condition the intellect, and the intellect governs the senses and mind; without buddhi’s functioning, the guṇas cannot be meaningfully expressed as ordered virtues or controlled tendencies.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Bhīṣma explains the hierarchy of inner faculties: guṇas influence buddhi, buddhi directs the senses (with mind as the sixth). He emphasizes that the absence of buddhi collapses moral discernment and orderly conduct.