Shloka 52
वृत्ति-सत्सङ्ग-दान-धर्म
Livelihood, Virtuous Association, and Ethics of Giving
शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतु । अपां तु नीलिकां विद्यान्निर्मोक॑ भुजगेषु च,हाथियोंके मस्तकमें जो ताप या पीड़ा होती है, वही उनका ज्वर है। पर्वतोंका ज्वर शिलाजीतके रूपमें प्रकट होता है। सेवारको पानीका ज्वर समझना चाहिये। सर्पोंका ज्वर केंचुल है। गाय-बैलोंके खुरोंमें जो खोरक नामवाला रोग होता है, वही उनका ज्वर है। पृथ्वीका ज्वर ऊसरके रूपमें प्रकट होता है। धर्मज्ञ युधिष्ठिर! पशुओंकी दृष्टि-शक्तिका जो अवरोध होता है, वह भी उनका ज्वर ही है
bhīṣma uvāca | śīrṣābhitāpo nāgānāṃ parvatānāṃ śilājatu | apāṃ tu nīlikāṃ vidyān nirmokaṃ bhujageṣu ca ||
భీష్ముడు పలికెను—ఏనుగుల తలలో కలిగే దహనం లేదా బాధే వారి జ్వరమని తెలుసుకో. పర్వతాల జ్వరం శిలాజతు రూపంలో వ్యక్తమవుతుంది. జలాల జ్వరం ‘నీలికా’ అనే వికారం అని గ్రహించు. సర్పాలలో చర్మం విడిచిపెట్టడం (నిర్మోకము)నే వారి జ్వరమని చెప్పబడింది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
That ‘fever’ (jvara) can be understood more generally as the distinctive affliction or outward sign of disorder for each category of being—animals, natural formations, and elements—so one should perceive suffering in a broad, comparative way rather than narrowly.
In the Śānti Parva instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues a didactic catalogue describing how different beings exhibit their own characteristic ‘fever’: elephants through head-heat, mountains through śilājatu exudation, waters through nīlikā, and serpents through the shedding of skin.