Shloka 19
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
भारत! उत्तम मित्र और धनके लाभसे वह इहलोक और परलोकमें भी आनन्दित होता है। ऐसा पुरुष शब्द, स्पर्श, रूप, रस तथा गन्ध--इन पाँचों विषयोंपर प्रभुत्व प्राप्त कर लेता है। इसे धर्मका फल माना जाता है। युधिष्ठिर! वह धर्मका फल पाकर भी हर्षसे फूल नहीं उठता है ।। अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा । प्रज्ञाचक्षुर्यदा कामे रसे गन्धे न रज्यते
atṛpyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā | prajñācakṣur yadā kāme rase gandhe na rajyate ||
ఓ భారతా! ఉత్తమ మిత్రుడు, ధనలాభం వల్ల అతడు ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ ఆనందిస్తాడు. అటువంటి వాడు శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం—ఈ ఐదు విషయాలపై ప్రభుత్వం పొందుతాడు; ఇదే ధర్మఫలమని భావిస్తారు. ఓ యుధిష్ఠిరా! అతడు ధర్మఫలాన్ని పొందినా హర్షంతో ఉబ్బిపోదు. ఇంద్రియభోగాలతో తృప్తి చెందని వాడు జ్ఞానచక్షువుతో వైరాగ్యాన్ని స్వీకరిస్తాడు. ప్రజ్ఞాచక్షువు కలవాడు కామంలో, రసంలో, గంధంలో ఆసక్తి చెందనప్పుడు, ఆ స్థైర్యమే ధర్మఫలంగా చెప్పబడుతుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The fruit of dharma is inner mastery: even when pleasures and gains are available, a wise person does not become attached to sense-objects. Through jñāna (insight), he adopts nirveda (dispassion), remaining steady rather than elated or enslaved by desire.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on righteous living after the war. Here he describes the mark of a truly discerning person: one who, despite encountering sensory attractions, remains unattached and thus embodies the mature result of dharma.