Shloka 9
तृष्णाक्षय-उपदेशः
Instruction on the Cessation of Craving
यास्तु स्युर्बर्हिरोषध्यो बहिरन्यास्तथाद्रिजा: । ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात् प्राणात् वक्रिन्न दृश्यते,कुश-काश आदि तृण, धान-जौ आदि ओषधि, नगरके बाहर उत्पन्न होनेवाली दूसरी ओषधियाँ तथा पर्वतपर होनेवाली जो ओषधियाँ हैं, उन सबका मूल भी गार्हस्थ्य-आश्रम ही है (क्योंकि वहींके यज्ञसे पर्जन्य (मेघ) की उत्पत्ति होती है, जिससे वर्षा आदिके द्वारा तृण- लता, ओषधियाँ उत्पन्न होती हैं)। प्राणस्वरूप जो ओषधियाँ हैं; उससे बाहर कोई दिखायी नहीं देता
yās tu syur barhi-roṣadhyo bahir anyās tathādrijāḥ | oṣadhibhyo bahir yasmāt prāṇād vakrinn(a) dṛśyate ||
కుశ-కాశాది తృణములు గానీ, ధాన్య-యవాది ఔషధములు గానీ, గ్రామబాహ్యముగా పెరుగుచున్న ఇతర వనస్పతులు గానీ, పర్వతములపై పుట్టు ఔషధములు గానీ—ఇవన్నిటి మూలము ప్రాణమే. ప్రాణమును మించిన జీవతత్త్వము ఎక్కడను కనబడదు.
कपिल उवाच
Educational Q&A
Kapila emphasizes that all vegetation—whether sacrificial grasses, wild herbs, or mountain plants—depends on prāṇa (the sustaining life-principle). Nothing living is perceived as existing independently of that vital basis.
In the Śānti Parva’s Kapila discourse, Kapila is explaining the foundations of life and sustenance, using plants and sacrificial materials as examples to show the dependence of all living growth on the underlying principle of prāṇa.