Shloka 17
मोक्षोपाय-निर्णयः
Determination of the Means to Liberation
हुमत्सेन उवाच यत्र यत्रैव शक््येरन् संयन्तुं समये प्रजा: । स तावान प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलड्घ्यते,द्ुमत्सेनने कहा--बेटा! जहाँ-जहाँ भी प्रजाको धर्मकी मर्यादाके भीतर नियमन्त्रित करके रखा जा सके वहाँ-वहाँ वैसा करना धर्म ही बताया जाता है। जबतक कि धर्मका उल्लंघन नहीं किया जाता (तबतक ही वहाँ ऐसी व्यवस्था कर लेनी चाहिये)
Humatsena uvāca | yatra yatraiva śakyeran saṁyantuṁ samaye prajāḥ | sa tāvān procyate dharmo yāvanna pratilaghyate ||
ద్యుమత్సేనుడు అన్నాడు—కుమారా! ఎక్కడెక్కడ, ఎప్పుడెప్పుడూ ప్రజలను నియమమర్యాదలలో నిలిపి నియంత్రించగలమో, ఆ ఏర్పాటే ధర్మమని చెప్పబడుతుంది—అది ధర్మాన్ని అతిక్రమించనంతవరకే.
हुमत्सेन उवाच
Educational Q&A
Regulation of society is itself dharma only to the extent that it stays within dharma’s limits; governance must not become a pretext for violating righteousness.
Humatsena instructs his son on statecraft and moral governance, defining dharma pragmatically as the permissible scope of social restraint that does not cross into adharma.