Shloka 43
“इस प्रकार विचार करनेसे एक तो वह नारी होनेके कारण ही अवध्य है, दूसरे मेरी पूजनीया माता है। माताका गौरव पितासे भी बढ़कर है, जिसमें मेरी माँ प्रतिष्ठित है। नासमझ पशु भी स्त्री और माताको अवध्य मानते हैं (फिर मैं समझदार मनुष्य होकर भी उसका वध कैसे करूँ?) ।। देवतानां समावायमेकस्थं पितरं विदु: । मर्त्यानां देवतानां च स्नेहादभ्येति मातरम्,“मनीषी पुरुष यह जानते हैं कि पिता एक स्थानपर स्थित सम्पूर्ण देवताओंका समूह है; परंतु माताके भीतर उसके स्नेहवश समस्त मनुष्यों और देवताओंका समुदाय स्थित रहता है (अत: माताका गौरव पितासे भी अधिक है)
devatānāṁ samavāyam ekasthaṁ pitaraṁ viduḥ | martyānāṁ devatānāṁ ca snehād abhyeti mātaram ||
ఇలా ఆలోచిస్తే ఆమె స్త్రీ కావడమే కారణంగా అవధ్య; పైగా ఆమె నా పూజ్యమైన తల్లి. తల్లి గౌరవం తండ్రికన్నా కూడా అధికం, ఎందుకంటే నా జీవనాధారం, నా భక్తి-గౌరవాల ప్రతిష్ఠ ఆమెలోనే నిలిచివుంది. అజ్ఞాన జంతువులు కూడా స్త్రీని, తల్లిని అవధ్యమని భావిస్తాయి—అయితే నేను వివేకవంతుడైన మనిషిగా ఆమెను ఎలా హింసించగలను? జ్ఞానులు చెబుతారు: తండ్రి ఒకే స్థలంలో ఉన్న దేవసమూహంలాంటివాడు; కానీ తల్లి తన స్నేహబలంతో మానవులూ దేవతలూ—రెండు సముదాయాలనూ తనలోనే సమాహరించుకుంటుంది. అందువల్ల తల్లి మహిమ తండ్రికన్నా మిన్న.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse elevates the ethical inviolability of the mother (and, by extension, women) and argues that maternal status commands the highest restraint: the father is revered as a concentrated embodiment of divine authority, yet the mother—through her nurturing affection—symbolically contains and sustains the entire world of beings; therefore harming her is a grave violation of dharma.
Bhishma is articulating a moral justification for refusing violence against a woman who is also his mother. He reasons from dharma and natural instinct (even animals refrain) to establish that matricide or harm to the mother is unthinkable, and he supports this with a maxim contrasting the father’s divine representative role with the mother’s all-encompassing, life-sustaining status.