Shloka 1
तुलाधार-उपदेशः
Tulādhāra’s Instruction to Jājali on Ahiṃsā and Abhaya-dāna
ऑपन-मा_जल बछ। अकाल पजञ्चपञ्चाशदधिकद्धिशततमो< ध्याय: पज्चभूतोंके तथा मन और बुद्धिके गुणोंका विस्तृत वर्णन भीष्म उवाच भूतानां परिसंख्यानं भूय: पुत्र निशामय । द्वैषायनमुखाद् भ्रष्ट श्लाघया परयानघ,भीष्मजी कहते हैं--निष्पाप पुत्र युधिष्ठिर! द्वैपायन व्यासजीके मुखसे वर्णित जो पञ्चमहाभूतोंका निरूपण है, वह मैं पुनः तुम्हें बता रहा हूँ; तुम बड़ी स्पृहाके साथ इस विषयको सुनो इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मौक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दो सौ पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २५५ ॥। अपना बा | अप्-#-रू- षट्पज्चाशर्दाधेकद्विशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका मृत्युविषयक प्रश्न, नारदजीका राजा अकम्पनसे मृत्युकी उत्पत्तिका प्रसंग सुनाते हुए ब्रह्माजीकी रोषाग्निसे प्रजाके दग्ध होनेका वर्णन युधिछिर उवाच य इमे पृथिवीपाला: शेरते पृथिवीतले । पृतनामध्य एते हि गतसंज्ञा महाबला:
bhīṣma uvāca |
bhūtānāṃ parisaṅkhyānaṃ bhūyaḥ putra niśāmaya |
dvaipāyanamukhād bhraṣṭaṃ ślāghayā parayānagha ||
భీష్ముడు పలికెను—ఓ నిష్పాప పుత్రా! ద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) తన ముఖమునుండి ప్రకటించిన పంచమహాభూతాల వివరణను నేను మళ్లీ నీకు వినిపిస్తాను. నీవు పరమ గౌరవంతో, ఆసక్తితో వినుము.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma frames the coming instruction as a systematic enumeration of the fundamental elements/principles, grounding his exposition in the authoritative teaching of Vyasa and urging attentive listening—an ethical posture of humility and disciplined inquiry on the path of liberation.
In the Mokshadharma section of the Shanti Parva, Bhishma continues instructing Yudhisthira. Here he introduces (or resumes) a detailed account of the great elements and related inner faculties, explicitly attributing the doctrine to Vyasa and inviting Yudhisthira to hear it again with keen interest.