Shloka 11
धर्मलक्षण-प्रश्नः (Marks and Sources of Dharma) | Chapter 251: Inquiry into the Definition of Dharma
एकादशस्त्वनन्तात्मा स सर्व: पर उच्यते | व्यवसायात्तमिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् | कर्मानुमानादू विज्ञेय: स जीव: क्षेत्रसंज़्क:
ekādaśas tv anantātmā sa sarvaḥ para ucyate | vyavasāyātmikā buddhir mano vyākaraṇātmakam | karmānumānād u vijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrajña-saṃjñakaḥ avināśī ātmā ||
పదకొండవ తత్త్వం అనంతాత్మ; అదే సర్వస్వరూపమూ పరమమూ అని చెప్పబడింది. బుద్ధి నిర్ణయాత్మికం; మనస్సు విశ్లేషణ స్వభావం వల్ల సందేహాత్మకమని వర్ణించబడింది. కర్మానుమానంతో—కర్మకు జ్ఞాతా, కర్త అవసరమైనందున—‘క్షేత్రజ్ఞ’ అని పిలువబడే ఆ అవినాశి జీవాత్మను గ్రహించాలి.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes buddhi (decisive intellect) from manas (analytical, doubt-prone mind) and argues that action implies a conscious knower and agent; therefore an imperishable Self exists, called the kṣetrajña (knower of the field/body).
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa continues a philosophical exposition on principles (tattvas), identifying the supreme eleventh principle as the infinite Self and explaining how reasoning from karma supports recognition of the kṣetrajña.