Shloka 13
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रो धसरीसूपाम् । सत्यतीर्थनृतक्षोभां क्रोधपड्कां सरिद्वराम्,यह संसार एक भयंकर नदी है, जो सम्पूर्ण लोकमें प्रवाहित हो रही है। इसके स्रोत सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर बहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ इसके भीतर पाँच ग्राहोंके समान हैं। मनके संकल्प ही इसके किनारे हैं। लोभ और मोहरूपी घास और सेवारसे यह ढकी हुई है। काम और क्रोध इसमें सर्पके समान निवास करते हैं। सत्य इसका घाट है। मिथ्या इसकी हलचल है। क्रोध ही कीचड़ है। यह नदी दूसरी नदियोंसे श्रेष्ठ है। यह अव्यक्त प्रकृतिरूपी पर्वतसे प्रकट हुई है। इसके जलका वेग बड़ा प्रखर है। अजितात्मा पुरुषोंके लिये इसे पार करना अत्यन्त कठिन है। इसमें कामरूप ग्राह सब ओर भरे हैं। यह नदी संसार-सागरमें मिली है। वासनारूपी गहरे गड़ढोंके कारण इसे पार करना अन्यन्त कठिन है। तात! यह अपने कर्मोसे ही उत्पन्न हुई है। जिह्नला भवँर है तथा इस नदीको लाँघना दुष्कर है। तुम अपनी विशुद्ध बुद्धिके द्वारा इस नदीको पार कर जाओ
lobha-moha-tṛṇa-channāṁ kāma-krodha-sarīsṛpām | satya-tīrtha-nṛta-kṣobhāṁ krodha-paṅkāṁ sarid-varām ||
వ్యాసుడు పలికెను—సంసారనది భయంకరమైనది; అది సమస్త లోకాలలో ప్రవహిస్తుంది. మనస్సు సంకల్పాలే దాని గట్టులు; లోభం, మోహం అనే గడ్డి-శైవలాలతో అది కప్పబడి ఉంటుంది. కామం, క్రోధం అందులో సర్పాలవలె నివసిస్తాయి. సత్యం దాని తీర్థం (ఘాటు), అసత్యం దాని కలకలం; క్రోధమే దాని బురద. అది మహావేగంతో జీవులను కొట్టుకుపోతుంది; ఆత్మను జయించని వారికి అది దుర్లంఘ్యం, కాని శుద్ధ వివేకంతో దాటవచ్చు.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as a dangerous river whose hidden grasses are greed and delusion, whose serpents are desire and anger, and whose mud is anger itself. Crossing becomes possible through self-conquest and purified discernment, with truth serving as the reliable ‘ford’.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and conduct, Vyāsa teaches through an extended metaphor: the human condition is like a river that sweeps beings along, and the listener is urged to cross it by cultivating truth, clarity, and mastery over the mind and passions.