Shloka 24
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
जैसे मछली जलसे भिन्न है, फिर भी वे एक दूसरेसे संयुक्त रहते हैं। जैसे गूलर और उसके कीड़े एक दूसरेसे पृथक हैं तथापि परस्पर संयुक्त रहते हैं। उसी प्रकार बुद्धि और क्षेत्रञको भी समझना चाहिये ।। इषीका वा यथा मुज्जे पृथक् च सह चैव च । तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितो,जैसे मूँजमें जो सींक है, वह उससे पृथक् है तो भी वे दोनों साथ ही रहते हैं, उसी प्रकार बुद्धि और क्षेत्रज्ञ सर्वथा एक दूसरेसे पृथक् होते हुए भी दोनों साथ-साथ और एक दूसरेके आश्रित रहते हैं
īṣīkā vā yathā muñje pṛthak ca saha caiva ca | tathaiva sahitāv etāv anyonyasmin pratiṣṭhitau ||
ముంజ-గడ్డి కాండంలో అంతర్లీనంగా ఉన్న ఇషీకా (సన్నని తంతువు) దానితో భిన్నమైనదైనా దానితోనే కలిసి ఉండినట్లే, బుద్ధి మరియు క్షేత్రజ్ఞుడు (ఆత్మ) స్వరూపతః వేరైనా సన్నిహిత సంయోగంలో నిలుస్తారు—అనుభవంలో పరస్పరాశ్రయంగా ప్రతిష్ఠితులు. ఈ ఉపమానం వివేకాన్ని పదును పెట్టుటకై చెప్పబడింది.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches viveka: buddhi (the changing instrument of understanding) and the kṣetrajña (the witnessing knower) are distinct in nature, yet appear conjoined in embodied life. One should not confuse the self with the operations of intellect, even though experience presents them as mutually connected.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vyāsa explains the relation between inner faculties and the self using a concrete metaphor (reed-fibre and muñja stalk), guiding the listener toward a clearer grasp of the self as separate from, yet associated with, the cognitive apparatus.