Shloka 6
अन्तरात्मनि संलीय मन:षष्ठानि मेधया । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च॒ बहुचिन्त्यमचिन्तयन्,योगी बुद्धिके द्वारा मनसहित इन्द्रियों और उनके विषयोंको अन्तरात्मामें लीन करके नाना प्रकारके चिन्तनीय विषयका चिन्तन न करता हुआ जब विवेकद्धारा विशुद्ध किये हुए मनको ध्यानके द्वारा सब ओरसे पूर्णतया उपरत करके अपनेको कुछ भी करनेमें असमर्थ बना लेता है अर्थात् सर्वथा कर्तापनके अभिमानसे शून्य हो जाता है, तब उसका मन अविचल परम शान्ति-सम्पन्न हो जाता है और वह अमृतस्वरूप परमात्माको प्राप्त हो जाता है महाभूतानि पज्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् । अकरोत् तात वैषम्यं यस्मिन् यदनुपश्यति यद्यपि सम्पूर्ण शरीरोंमें पाँच ही भूत हैं तथापि लोगोंको उनमेंसे जिसमें जो वैषम्य दिखायी देता है, उसका कारण यह है कि सम्पूर्ण भूतोंकी सृष्टि करनेवाले ब्रह्माजीने समस्त प्राणियोंमें उनके कर्मानुसार ही न्यूनाधिकरूपमें उन भूतोंका समावेश किया है
antarātmani saṁlīya manaḥ-ṣaṣṭhāni medhayā | indriyāṇīndriyārthāś ca bahu-cintyam acintayan | mahābhūtāni pañcaiva sarva-bhūteṣu bhūta-kṛt | akarot tāta vaiṣamyaṁ yasmin yad anupaśyati |
వ్యాసుడు పలికెను—యోగి వివేకమేధచేత మనస్సుతో కూడిన ఇంద్రియాలను, అలాగే ఇంద్రియవిషయాలను, అంతరాత్మలో లీనముచేసి; అనేక చింతనీయ విషయాలపై చింతనను విడిచి, ధ్యానముచేత శుద్ధమైన మనస్సును అన్ని దిశల నుండీ పూర్తిగా ఉపసంహరించును. అప్పుడు కర్తత్వాభిమానరహితుడై అతడు అచల పరమశాంతిని పొందును; అమృతస్వరూప పరమాత్మను చేరును. ఇంకా, అన్ని దేహాలలో ఐదు మహాభూతాలే ఉన్నప్పటికీ, ఎక్కడ ఏ తత్త్వం ఎక్కువగా, ఎక్కడ తక్కువగా కనిపించునో—ఆ వైషమ్యానికి కారణం భూతసృష్టికర్త కర్మానుసారంగా జీవులలో ఆ తత్త్వాలను తారతమ్యంగా విభజించినదే.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches inner withdrawal and non-agency: the yogin dissolves mind and senses into the inner Self, stops chasing sense-objects in thought, and through meditation becomes free from the ego of ‘I do.’ This steadiness yields supreme peace and realization of the immortal Self. It also explains perceived bodily differences as karmically conditioned variations in the proportion of the five elements allotted by the Creator.
Vyāsa is instructing about yogic attainment and the metaphysical basis of embodied diversity. He describes the yogin’s inward absorption leading to peace and immortality, then shifts to a cosmological-ethical explanation: though all bodies are made of the same five elements, their unequal manifestation is due to karmic differentiation in creation.