Shloka 11
सूक्ष्मभूत-भूतात्मविज्ञानम्
Knowing the subtle principle and the bhūtātman through yoga
येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा | शून्यं येन जनाकीर्ण त॑ देवा ब्राह्मणं विदु:,जो सदा अपने सर्वव्यापी स्वरूपसे स्थित होनेके कारण अकेले ही सम्पूर्ण आकाभमें परिपूर्ण-सा हो रहा है तथा जो असंग होनेके कारण लोगोंसे भरे हुए स्थानको भी सूना समझता है, उसे ही देवतालोग ब्राह्मण (ब्रह्मज्ञानी) मानते हैं
yena pūrṇam ivākāśaṃ bhavaty ekena sarvadā | śūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||
ఎవడు సదా తన సర్వవ్యాపి స్వరూపంలో స్థితుడై ఒంటరిగా ఉన్నప్పటికీ ఆకాశమంతటిని నింపినట్టుగా కనిపిస్తాడో, మరియు ఎవడు అసంగత్వం వల్ల జనసమూహంతో నిండిన స్థలాన్నికూడా శూన్యముగా భావిస్తాడో—అటువంటివాడినే దేవతలు నిజమైన బ్రాహ్మణుడు (బ్రహ్మజ్ఞాని) అని గుర్తిస్తారు।
व्यास उवाच
Educational Q&A
A true brāhmaṇa is defined not by birth or ritual but by realization and detachment: established in the all-pervading Self, he remains inwardly complete and untouched, seeing even crowded worldly life as empty of binding attachment.
In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa characterizes the marks of a Brahman-knower: one who abides alone in the universal Self and remains unentangled amid society, thereby earning recognition (even by the gods) as a true brāhmaṇa.