Shloka 43

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम

Transliteration

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣāḥ proktāḥ, teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | teṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti |

Translation

వ్యాసుడు బోధించెను—సత్త్వం (స్పష్టత, పవిత్రత)ను పెంపొందించుటవలన ధీరుడు అతినిద్రను తొలగించుటకు సమర్థుడగును. యోగంలో చెప్పబడిన ఐదు దోషములు—కామము, క్రోధము, లోభము, భయము, మరియు (ఐదవది) స్వప్నజన్య మోహము—వాటిని జ్ఞాని సాధకుడు మూలముతో సహా నిర్మూలించవలెను. వీటిలో క్రోధమును శమముచే, అనగా మనోనిగ్రహముచే జయించాలి; కామమును హఠసంకల్పం మరియు తృష్ణామయ అభిప్రాయాన్ని విడిచిపెట్టి పరాజయపరచాలి. ఈ విధంగా సత్త్వాభ్యాసం స్థిరంగా సాగితే శాసనబద్ధుడు ఆలస్య-తంద్రలను జయించి అంతర్జయమునకు దారితీసుకొనును.

Word by Word

• {'sattva-saṃsevana': 'cultivation/association with sattva

• practice of clarity, purity, balance', 'dhīra': 'steadfast, composed, self-possessed person', 'nidrā': 'sleep

• here especially tamasic drowsiness/lethargy', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off, uproot, eradicate', 'arhati': 'is fit/able/deserving to', 'vidvān': 'the wise, learned person', 'yoga': 'discipline of inner integration

• spiritual practice', 'kāma': 'desire, craving, sensual/egoic impulse', 'krodha': 'anger, wrath', 'lobha': 'greed, grasping', 'bhaya': 'fear', 'svapna': 'dream

• here dream-born confusion/instability', 'doṣa': 'fault, defect, moral-psychological blemish', 'śama': 'calmness

• mental restraint, pacification of the mind', 'manonigraha': 'control/restraint of the mind', 'saṅkalpa': 'resolve, intention, mental construction

• craving-intent', 'tyāga': 'abandonment, renunciation', 'parājayet / jayet': 'should defeat / should conquer', 'sattvaguṇa': 'the quality of sattva (clarity, light, harmony)'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse teaches yogic self-mastery: uproot five inner faults (desire, anger, greed, fear, and dream-born delusion). Anger is subdued by śama (mental restraint), desire by abandoning saṅkalpa (craving-intent), and excessive sleep is overcome by cultivating sattva (clarity and balance).

What is happening in the narrative?

In Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa speaks as a spiritual authority, giving practical guidance on inner discipline—identifying key psychological obstacles and prescribing specific methods to conquer them as part of yogic and ethical training.