Shloka 23
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:
vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
వ్యాసుడు పలికెను—ఇంద్రియముల ద్వారా ప్రమోహము, భ్రమము, చిత్తావర్తము కలుగును—ఘ్రాణముచే, శ్రవణ-దర్శనముచే; రస-స్పర్శములచే విచిత్రాసక్తులు పుట్టును; శీత-ఉష్ణానుభవముచే మనసులో వాయువలె చంచలత్వము ఉద్ధృతమగును. సత్త్వసేవనముచే ధీరుడు నిద్ర (ఆలస్య-అప్రమాద) ను ఛేదించుటకు యోగ్యుడగును. కనుక యోగములో చెప్పబడిన ఐదు దోషములు—కామము, క్రోధము, లోభము, భయము, ఐదవది స్వప్నము/నిద్ర—వీటిని సమూలముగా నిర్మూలించవలెను. క్రోధమును శమముచే జయించాలి; కామమును సంకల్పత్యాగముచే పరాజయపరచాలి; సత్త్వాభ్యాసముచే నిద్రను నివారించాలి.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-contact can generate delusion and restless mental whirl; the remedy is disciplined self-restraint and the cultivation of sattva. Specifically, anger is subdued by calm control (śama), desire by relinquishing impulsive resolve (saṅkalpa-tyāga), and drowsiness by sustained sattvic living.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he analyzes how the senses trigger confusion and agitation, then prescribes yogic remedies—especially sattva-cultivation—to uproot key moral-psychological दोष (faults) such as desire, anger, and sleepiness.