Shloka 183
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते । योगी पाँचों इन्द्रियोंको वशमें करके उन्हें दृढ़तापूर्वक मनमें स्थापित करे। जब छठे मनसहित ये इन्द्रियाँ बुद्धिमें स्थिर होकर प्रसन्न (स्वच्छ) हो जाती हैं
prasīdanti ca saṁsthāya tadā brahma prakāśate | yogī pañcendriyāṇi vaśaṁ kṛtvā tāni dṛḍhatayā manasi saṁsthāpayet | yadā ṣaṣṭhena manasā saha imāni indriyāṇi buddhau sthirībhūya prasīdanti (svacchībhavanti), tadā tasya yoginaḥ brahma-sākṣātkāro bhavati |
ఇంద్రియాలను సమాహరించి స్థిరపరచినప్పుడు అవి ప్రశాంతంగా, స్వచ్ఛంగా మారుతాయి; అప్పుడు బ్రహ్మ ప్రకాశిస్తుంది. యోగి ఐదు ఇంద్రియాలను వశపరచి దృఢంగా మనస్సులో స్థాపించాలి. ఈ ఇంద్రియాలు—ఆరవదైన మనస్సుతో కలిసి—బుద్ధిలో స్థిరమై ప్రశాంతంగా, పారదర్శకంగా అయినప్పుడు, ఆ యోగికి బ్రహ్మసాక్షాత్కారం కలుగుతుంది.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Brahman is realized when the practitioner disciplines the sensory faculties and the mind, stabilizing them in the intellect; clarity and serenity of inner instruments allow the highest reality to manifest.
Vyāsa is instructing on yogic practice within the Śānti Parva’s liberation-oriented discourse, describing the inner sequence: restrain the five senses, anchor them in the mind, steady mind-and-senses in buddhi, and thereby attain direct realization of Brahman.